Забон яке аз муҳимтарин арзишҳои маънавӣ ва фарҳангии ҳар як миллат ба шумор меравад. Он воситаи муошират, нигоҳдорандаи хотираи таърихӣ ва омили муҳими ташаккули худшиносии миллӣ мебошад. Тавассути забон наслҳо таҷрибаи таърихӣ, дониш, анъанаҳо, урфу одат ва арзишҳои маънавии худро ба якдигар интиқол медиҳанд. Аз ин рӯ, мақоми забон дар ҳаёти ҷомеа танҳо бо вазифаи муошират маҳдуд намешавад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон забони тоҷикӣ мақоми забони давлатӣ дорад ва ҳамчун яке аз рукнҳои муҳими давлатдорӣ, фарҳанг ва худшиносии миллӣ эътироф шудааст. 5 октябр - Рӯзи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон таҷлил мегардад. Ин сана барои мардуми Тоҷикистон аҳамияти бузурги сиёсӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва маънавӣ дорад.

Забони тоҷикӣ дорои таърихи бисёр қадима мебошад. Рушди он дар тӯли садсолаҳо бо таърихи халқҳои эронитабори Осиёи Марказӣ ва ташаккули фарҳанги минтақа алоқаманд мебошад. Дар давраи ташаккули адабиёти классикии форсу тоҷик забон ба дараҷаи баланди рушд расид. Асарҳои шоирону мутафаккирони бузург барои ғанӣ гардидани захираи луғавӣ, инкишофи услубҳои адабӣ ва ташаккули меъёрҳои забон нақши муҳим бозиданд. Яке аз аввалин чеҳраҳои барҷастаи адабиёти классикии тоҷик Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ мебошад. Ӯро асосгузори адабиёти классикии форсу тоҷик медонанд. Осори Рӯдакӣ на танҳо арзиши баланди адабӣ, балки аҳамияти бузурги таърихию забонӣ низ дорад. Дар асрҳои минбаъда забони тоҷикӣ тавассути осори Абулқосим Фирдавсӣ, Носири Хусрав, Умари Хайём, Саъдӣ, Ҳофизи Шерозӣ, Камоли Хуҷандӣ, Абдураҳмони Ҷомӣ ва дигар адибону мутафаккирон боз ҳам рушд кард. Осори онҳо нишон медиҳад, ки забони форсу тоҷик дар тӯли асрҳо ҳамчун забони илму адаб ва фарҳанг мавқеи муҳим доштааст.

Забони давлатӣ яке аз унсурҳои муҳими давлатдории миллӣ ба ҳисоб меравад. Дар давлати соҳибистиқлол мавҷудияти забони давлатӣ барои таъмини ягонагии ҷомеа, рушди фарҳанги миллӣ ва фаъолияти муассисаҳои давлатӣ аҳамияти махсус дорад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон пас аз ба даст овардани истиқлоли давлатӣ масъалаи таҳкими мақоми забони тоҷикӣ ҳамчун забони давлатӣ ба яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ табдил ёфт. Забони тоҷикӣ дар фаъолияти мақомоти давлатӣ, муассисаҳои таълимӣ, фарҳангӣ ва дигар соҳаҳои ҳаёти ҷомеа васеъ истифода мешавад. Асоси ҳуқуқии мақоми забони давлатӣ дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» муқаррар шудааст. Ин санадҳо барои ҳифз, истифода ва рушди забони давлатӣ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меоранд. Таҷлили Рӯзи забони давлатӣ барои баланд бардоштани эҳтироми шаҳрвандон нисбат ба забони миллӣ аҳамияти калон дорад. Ин рӯз ҷомеаро ба омӯзиши таърих ва фарҳанги забон, риояи меъёрҳои забони адабӣ ва истифодаи дурусти он чорабиниҳои фарҳангӣ баргузор мешаванд. Дар муассисаҳои таълимӣ ба муносибати ин рӯз конференсияҳои илмӣ, мизҳои мудаввар, маҳфилҳои адабӣ, озмунҳои шеърхонӣ, иншонависӣ ва дигар чорабиниҳои миллӣ мусоидат мекунанд. Забон бо мафҳуми худшиносии миллӣ робитаи мустақим дорад. Шахс тавассути забон ба таърих ва фарҳанги халқи худ пайваст мешавад. Ҳикояҳо, мақолҳо, зарбулмасалҳо, осори адабӣ ва дигар шаклҳои мероси шифоҳию хаттӣ таҷрибаи чандин насли мардумро дар худ нигоҳ медоранд. Ҳифзи забон маънои ҳифзи фарҳанг ва хотираи таърихии миллатро дорад. Агар забон рушд кунад, имконияти интиқоли арзишҳои маънавӣ аз як насл ба насли дигар низ бештар мегардад. Аз ин нуқтаи назар, забони тоҷикӣ барои нигоҳ доштани ҳувияти миллӣ ва таҳкими ягонагии ҷомеаи Тоҷикистон аҳамияти махсус дорад.

Яке аз самтҳои муҳими рушди забони давлатӣ истифодаи он дар соҳаи маориф ва илм мебошад. Муассисаҳои таҳсилоти миёна ва олӣ дар баланд бардоштани сатҳи саводнокии забонии ҷавонон нақши муҳим доранд. Донишҷӯ бояд на танҳо забони адабиро дуруст истифода барад, балки тавонад бо услуби илмӣ фикри худро баён кунад. Навиштани мақолаҳои илмӣ, корҳои курсӣ, рисолаҳо ва дигар корҳои таҳқиқотӣ дониши хуби забонӣ ва қобилияти истифодаи истилоҳоти илмиро талаб мекунад.

Ҷаҳонишавӣ ба тамоми забонҳои ҷаҳон таъсир мерасонад. Рушди технологияҳои иттилоотӣ, шабакаҳои иҷтимоӣ ва робитаҳои байналмилалӣ боиси густариши забонҳои гуногун мегардад. Ин раванд аз як тараф имкониятҳои нав барои омӯзиш ва муошират фароҳам меорад, аз тарафи дигар барои забонҳои миллӣ масъалаҳои муайянеро ба миён мегузорад. Дар чунин шароит муҳим аст, ки забони тоҷикӣ дар фазои рақамӣ низ фаъолона истифода шавад. Таҳияи китобҳои электронӣ, захираҳои илмӣ, луғатҳои рақамӣ, барномаҳои таълимӣ ва маводи босифати интернетӣ ба рушди забон мусоидат мекунад. Ҷавонон дар ин раванд нақши махсус доранд. Онҳо бояд дар баробари омӯзиши забонҳои хориҷӣ, ки барои таҳсил ва фаъолияти касбӣ заруранд, забони модарии худро низ хуб донанд ва дар истифодаи дурусту босаводи он масъулиятшинос бошанд. Ҷавонон ояндаи ҳар як давлат мебошанд. Аз ин рӯ, муносибати онҳо ба забон барои рушди минбаъдаи фарҳанги миллӣ аҳамияти калон дорад.

Ҳамин тавр, 5 октябр – Рӯзи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, яке аз санаҳои муҳими фарҳангӣ ва миллӣ мебошад. Ин рӯз моро водор месозад, ки ба забони тоҷикӣ ҳамчун мероси гаронбаҳои таърихӣ ва маънавии миллат муносибати масъулона дошта бошем. Забони тоҷикӣ дар тӯли таърихи бисёрсола тавассути осори бузургони адабиёт ва фарҳанг рушд карда, то замони мо расидааст.

Маҳмадзода Ш.Қ.-мудири кафедраи офталмология