Забон яке аз бузургтарин дастовардҳои маънавии инсоният ва муҳимтарин воситаи ташаккули ҷомеа ба шумор меравад. Ҳар як миллат тавассути забони худ таърих, фарҳанг, ҷаҳонбинӣ, арзишҳои маънавӣ ва таҷрибаи зиндагии наслҳои гузаштаро ба наслҳои оянда интиқол медиҳад. Аз ин рӯ, забон танҳо воситаи муоширати байни одамон нест, балки падидаи муҳими иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва таърихӣ мебошад. Барои миллати тоҷик забон арзиши хос дорад. Забони тоҷикӣ дар тӯли садсолаҳо ҳамчун воситаи ифодаи андешаи миллӣ, эҷоди осори адабӣ ва илмӣ, ҳифзи хотираи таърихӣ ва интиқоли мероси фарҳангӣ хизмат кардааст. Бо вуҷуди дигаргуниҳои сиёсӣ ва иҷтимоӣ, он тавонист мавқеи худро ҳамчун яке аз унсурҳои асосии ҳувияти тоҷикон нигоҳ дорад. Дар шароити муосир масъалаи ҳифз ва рушди забони давлатӣ аҳамияти боз ҳам бештар пайдо мекунад. Рушди босуръати илму техника, густариши технологияҳои рақамӣ, таъсири равандҳои ҷаҳонишавӣ ва афзоиши муносибатҳои байналмилалӣ ба забонҳо имкониятҳои нав ва ҳамзамон вазифаҳои навро ба миён мегузорад. Таҷлили Рӯзи забони давлатӣ фурсати муносибест барои андешидан дар бораи гузаштаи забони тоҷикӣ, мақоми имрӯзаи он ва дурнамои рушди минбаъдааш. Ин рӯз бояд моро водор созад, ки ба забони давлатӣ на танҳо ҳамчун воситаи муошират, балки ҳамчун сарвати миллӣ ва қисми ҷудонашавандаи фарҳанги ҷомеа муносибат намоем.

Ҳастии ҳар як миллатро маҷмӯи арзишҳои таърихӣ, фарҳангӣ, маънавӣ ва иҷтимоӣ муайян мекунад. Дар байни ин арзишҳо забон мақоми махсус дорад. Забон хотираи таърихии халқро нигоҳ медорад ва таҷрибаи ҷамъшудаи наслҳои пешинро ба наслҳои нав интиқол медиҳад. Бо забон инсон ҷаҳонро мешиносад, дониш мегирад, эҳсосоти худро ифода мекунад ва муносибатҳои иҷтимоиро ба роҳ мемонад. Кӯдак аввалин мафҳумҳои зиндагиро тавассути забони модарӣ меомӯзад. Маҳз тавассути ҳамин забон ӯ бо фарҳанг, анъана, таърих ва арзишҳои ҷомеае, ки дар он ба воя мерасад, шинос мешавад. Забон инчунин яке аз омилҳои муҳими худшиносии миллӣ мебошад. Вақте инсон забони худро медонад ва эҳтиром мекунад, робитаи ӯ бо таърих ва фарҳанги миллаташ мустаҳкам мегардад. Аз ин ҷиҳат, рушди забон ва рушди худшиносии миллӣ равандҳои ба ҳам алоқаманд мебошанд.

Забони тоҷикӣ дар ин раванд нақши бузург дорад. Он таҷассумгари таҷрибаи чандин насли мардуми тоҷик буда, тавассути осори адабӣ, илмӣ ва фарҳангӣ арзишҳои миллӣ ва маънавии моро то имрӯз расонидааст.

Забони тоҷикӣ ҳамчун яке аз забонҳои бостонии минтақа дорои таърихи тӯлонӣ ва роҳи мураккаби ташаккул мебошад. Рушди он бо таърихи халқҳои эронитабор ва таҳаввулоти фарҳангии Осиёи Марказӣ робитаи зич дорад. Дар давраҳои гуногуни таърихӣ забонҳои маҳаллӣ дар заминаи муносибатҳои иҷтимоӣ, сиёсӣ ва фарҳангӣ тағйир ёфта, тадриҷан шаклҳои нави забониро ба вуҷуд овардаанд. Дар ин раванд забони форсии нав ва шаклҳои минтақавии он нақши муҳим бозидаанд. Аз асрҳои миёна забони форсӣ-тоҷикӣ ба яке аз забонҳои муҳими адабӣ ва фарҳангии минтақа табдил ёфт. Бо ин забон асарҳои бузурги адабӣ, илмӣ, фалсафӣ ва таърихӣ офарида шуданд. Ин мероси бузург нишон медиҳад, ки забони тоҷикӣ қобилияти ифодаи андешаҳои мураккаби илмӣ ва фалсафиро низ доро мебошад. Рушди забон дар тӯли таърих раванди доимӣ ва табиӣ мебошад. Забон ҳамеша таҳти таъсири муҳити иҷтимоӣ, рушди илм, фарҳанг ва муносибатҳои байни халқҳо қарор мегирад. Аз ин рӯ, ҳифзи забон маънои боздоштани рушди онро надорад. Баръакс, ҳифзи забон бояд бо рушди табиӣ ва мутобиқшавии он ба талаботи замони муосир ҳамоҳанг бошад.

Яке аз омилҳои асосии бақои забони тоҷикӣ мероси бузурги адабии он мебошад. Адибон ва донишмандони гузашта забонро на танҳо истифода бурдаанд, балки имкониятҳои ифодаии онро низ васеъ намудаанд. Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ дар таърихи адабиёти форсу тоҷик ҳамчун яке аз асосгузорони адабиёти классикӣ мақоми хос дорад. Осори ӯ намунаи равшани тавоноии забони тоҷикӣ барои ифодаи эҳсосоти инсонӣ, андешаҳои ахлоқӣ ва тасвири зиндагӣ мебошад.Абулқосим Фирдавсӣ бо эҷоди «Шоҳнома» саҳми бузург дар ҳифзи хотираи таърихӣ ва фарҳангии мардумони форсизабон гузоштааст. Носири Хусрав, Умари Хайём, Ҷалолиддини Балхӣ, Саъдии Шерозӣ, Ҳофизи Шерозӣ ва дигар намояндагони адабиёти классикӣ низ бо осори худ имкониятҳои забони адабиро васеъ намудаанд. Ин мероси адабӣ барои ҷомеаи муосир низ аҳамияти бузург дорад. Хондани осори классикӣ танҳо шиносоӣ бо таърих нест. Он барои баланд бардоштани фарҳанги сухан, захираи луғавӣ, қобилияти фикрронӣ ва завқи эстетикии инсон мусоидат мекунад. Аз ин рӯ, омӯзиши адабиёти классикӣ бояд ҳамчун яке аз роҳҳои муҳими рушди фарҳанги забонӣ ба таври ҷиддӣ дастгирӣ карда шавад.

Дар давлати миллӣ забони давлатӣ яке аз воситаҳои асосии ташкили муносибатҳои расмӣ ва иҷтимоӣ мебошад. Он дар фаъолияти мақомоти давлатӣ, соҳаи маориф, фарҳанг, илм, ҳуҷҷатгузорӣ ва дигар самтҳои ҳаёти ҷомеа истифода мешавад. Мақоми забони давлатӣ танҳо бо истифодаи он дар ҳуҷҷатҳои расмӣ муайян намешавад. Забон бояд дар муҳити илмӣ, фарҳангӣ, иттилоотӣ ва технологӣ низ имконияти рушди васеъ дошта бошад.

Дар ин замина, баланд бардоштани сифати истифодаи забон аҳамияти махсус пайдо мекунад. Матни расмӣ бояд равшан, дақиқ ва мутобиқ ба меъёрҳои забони адабӣ бошад. Дар соҳаи илм бошад, забон бояд тавонад мафҳумҳои мураккабро дақиқ ва якмаъно ифода намояд. Рушди забони давлатӣ инчунин ба ташаккули муҳити ягонаи иттилоотӣ мусоидат мекунад. Истифодаи дурусти забон дар воситаҳои ахбори омма, телевизион, радио ва шабакаҳои иҷтимоӣ ба баланд гардидани фарҳанги умумии забонӣ таъсир мерасонад.

Яке аз нишондиҳандаҳои рушди ҳар як забон қобилияти он барои хизмат ба соҳаи илм ва маориф мебошад. Забоне, ки метавонад мафҳумҳои нави илмӣ ва технологиро дақиқ ифода кунад, барои ҷомеаи донишбунёд имкониятҳои бештар фароҳам меорад. Дар Тоҷикистон рушди истилоҳоти илмӣ барои соҳаҳои гуногун аҳамияти махсус дорад. Тиб, биология, физика, химия, технологияҳои иттилоотӣ, иқтисод, ҳуқуқ ва дигар соҳаҳо пайваста бо мафҳумҳои нав пур мешаванд. Зарур аст, ки ин мафҳумҳо дар забони тоҷикӣ бо назардошти дақиқӣ, фаҳмоӣ ва мутобиқат ба низоми истилоҳотӣ истифода шаванд. Дар соҳаи маориф низ забони тоҷикӣ нақши асосӣ дорад. Омӯзиши босифат танҳо дар сурати мавҷуд будани муҳити забонии мувофиқ самаранок буда метавонад. Китобҳои дарсӣ, маводи таълимӣ ва адабиёти илмӣ бояд аз нигоҳи забонӣ дақиқ ва барои хонанда фаҳмо бошанд. Омӯзгор дар ин раванд нақши муҳим дорад. Сухани омӯзгор барои хонанда намунаи истифодаи забон мебошад. Аз ин рӯ, баланд бардоштани фарҳанги забонии омӯзгорон ва рушди малакаҳои суханварӣ бояд қисми муҳими раванди таълим бошад.

Дар замони муосир масъалаи рушди забони тоҷикӣ дар соҳаи тиб низ аҳамияти муҳим дорад. Тиб соҳаест, ки ҳар рӯз бо мафҳумҳои нав, усулҳои ташхис, технологияҳои табобатӣ ва натиҷаҳои таҳқиқоти илмӣ ғанӣ мегардад. Барои рушди забони илмии тиббӣ зарур аст, ки истилоҳоти соҳавӣ ба таври ягона ва дақиқ истифода шаванд. Табиб бояд тавонад натиҷаи таҳқиқот, ташхис, усули табобат ва таҷрибаи клиникиро бо забони равшан ва фаҳмо баён намояд. Рушди адабиёти тиббӣ ба забони тоҷикӣ метавонад барои донишҷӯёни муассисаҳои таҳсилоти тиббӣ, табибони ҷавон ва муҳаққиқон имкониятҳои бештар фароҳам оварад. Дар баробари ин, донистани забонҳои байналмилалии илм барои дастрасӣ ба адабиёти ҷаҳонӣ зарур мебошад. Ҳамин тавр, забони тоҷикӣ ва омӯзиши забонҳои хориҷӣ набояд ҳамчун равандҳои муқобил баррасӣ шаванд. Баръакс, онҳо метавонанд якдигарро пурра намоянд: забони хориҷӣ дастрасиро ба донишҳои ҷаҳонӣ таъмин мекунад ва забони давлатӣ барои рушди илми миллӣ ва интиқоли дониш ба ҷомеа замина фароҳам меорад.

Ҷаҳони муосир бо рушди босуръати муносибатҳои байналмилалӣ ва мубодилаи иттилоот тавсиф мешавад. Дар чунин шароит забонҳо бо ҳам робитаи бештар пайдо мекунанд. Ворид шудани калимаҳои нав ва истилоҳоти байналмилалӣ ба забон як раванди табиист. Аммо истифодаи калимаҳои хориҷӣ бояд бо назардошти имкониятҳои забони миллӣ сурат гирад. Дар ҳолатҳое, ки барои мафҳуми нав дар забони тоҷикӣ истилоҳи мувофиқ вуҷуд дорад, истифодаи он метавонад ба ғанӣ гардидани забони миллӣ мусоидат кунад. Ҳадаф аз ҳифзи забон ҷудо кардани он аз дигар забонҳо нест. Баръакс, забони зинда бояд қобилияти қабули мафҳумҳои нав ва мутобиқ шудан ба шароити тағйирёбандаро дошта бошад. Муҳим он аст, ки ин раванд бо риояи меъёрҳои забони адабӣ ва бо дарки арзиши забони миллӣ сурат гирад.

Яке аз масъалаҳои муҳими замони муосир ҳузури забон дар фазои рақамӣ мебошад. Имрӯз қисми зиёди муошират тавассути интернет, шабакаҳои иҷтимоӣ, барномаҳои мобилӣ ва дигар воситаҳои рақамӣ анҷом дода мешавад. Агар забони тоҷикӣ дар ин муҳит ба таври васеъ истифода шавад, имконияти рушди он бештар мегардад. Таҳияи луғатҳои электронӣ, барномаҳои омӯзишӣ, китобҳои рақамӣ, захираҳои илмӣ ва воситаҳои коркарди матни тоҷикӣ метавонад барои густариши истифодаи забон дар технологияҳои муосир замина фароҳам оварад. Махсусан рушди технологияҳои зеҳни сунъӣ зарурати мавҷудияти захираҳои босифати забониро бештар кардааст. Барои он ки забони тоҷикӣ дар технологияҳои нав ҷойгоҳи муносиб дошта бошад, ҷамъоварии матнҳои босифат, таҳияи корпусҳои забонӣ, луғатҳои муосир ва захираҳои рақамӣ аҳамияти калон дорад. Ин вазифа танҳо вазифаи муассисаҳои илмӣ нест. Донишгоҳҳо, омӯзгорон, муҳаққиқон, барномасозон, рӯзноманигорон ва дигар намояндагони ҷомеа метавонанд дар ин раванд саҳм гузоранд.

Ҷавонон қишри фаъоли ҷомеа ва соҳибони ояндаи забон мебошанд. Аз ин рӯ, муносибати онҳо ба забони давлатӣ дар рушди минбаъдаи он аҳамияти калон дорад. Ҷавонон имрӯз аз шабакаҳои иҷтимоӣ ва технологияҳои рақамӣ васеъ истифода мебаранд. Аз ин рӯ, фарҳанги забонии онҳо дар фазои интернетӣ низ бояд мавриди таваҷҷуҳ қарор гирад. Истифодаи дурусти калимаҳо, навишти босаводона, эҳтиром ба забони адабӣ ва мутолиаи адабиёти тоҷикӣ метавонад ба ташаккули фарҳанги баланди забонӣ мусоидат кунад.Дар баробари ин, ҷавонон бояд имконияти омӯзиши забонҳои хориҷиро низ истифода баранд. Донистани забонҳои гуногун инсонро бо фарҳанг ва таҷрибаи дигар халқҳо ошно месозад. Аммо ин дониш бояд ба эҳтироми бештар ба забони модарӣ ва фарҳанги миллӣ мусоидат намояд.

Муносибат ба забон пеш аз ҳама аз фарҳанги сухан оғоз меёбад. Сухани равшан, дақиқ ва боэҳтиром нишонаи фарҳанги инсон мебошад. Фарҳанги сухан танҳо риояи қоидаҳои грамматикӣ нест. Он тарзи баёни фикр, интихоби дурусти калимаҳо, эҳтиром ба ҳамсуҳбат ва қобилияти ба таври возеҳ расонидани андешаро низ дар бар мегирад. Дар муҳити ҷамъиятӣ, махсусан дар воситаҳои ахбори омма ва шабакаҳои иҷтимоӣ, масъулияти истифодаи дурусти забон бештар мегардад. Матни оммавӣ метавонад ба ҳазорон нафар таъсир расонад. Аз ин рӯ, ҳар як журналист, омӯзгор, корманди давлатӣ ва истифодабарандаи фаъоли шабакаҳои иҷтимоӣ бояд масъулияти худро дар назди фарҳанги забон дарк намояд.

Таҷлили Рӯзи забони давлатӣ бояд на танҳо як чорабинии тақвимӣ, балки василаи баланд бардоштани маърифати ҷомеа бошад. Ин рӯз моро ба таърихи забон, мероси адабӣ ва масъулияти имрӯзаи худ рӯ ба рӯ мекунад. Дар чунин рӯз метавон корҳои илмӣ, конфронсҳо, мизҳои мудаввар, озмунҳои адабӣ, вохӯриҳои фарҳангӣ ва чорабиниҳои омӯзишӣ баргузор намуд. Аммо муҳимтар аз баргузории чорабинӣ натиҷаи маънавӣ ва фарҳангии он мебошад. Ҳар як чорабинӣ бахшида ба Рӯзи забон бояд ба баланд бардоштани эҳтироми шаҳрвандон ба забони давлатӣ, рушди фарҳанги сухан ва ташвиқи мутолиаи адабиёти тоҷикӣ мусоидат намояд. Рӯзи забон инчунин метавонад барои баррасии масъалаҳои воқеии рушди забон замина фароҳам оварад.

Забони давлатӣ яке аз муҳимтарин арзишҳои миллӣ ва омили муҳими худшиносии ҷомеа мебошад. Забони тоҷикӣ дар тӯли таърихи дароз роҳи пуршарафи рушдро тай намуда, тавассути осори бузурги адабӣ, илмӣ ва фарҳангӣ тавонистааст мероси маънавии чандин наслро ҳифз намояд. Дар шароити муосир вазифаи мо танҳо нигоҳ доштани мероси забонӣ нест. Зарур аст, ки забони тоҷикӣ ҳамзамон бо рушди ҷомеа пеш равад, дар соҳаҳои илм, маориф, тиб, технология, фарҳанг ва фазои рақамӣ имкониятҳои нав пайдо кунад. Ҳифзи забон пеш аз ҳама маънои истифодаи дуруст ва бошууронаи онро дорад. Забон бояд дар муҳити оила, мактаб, донишгоҳ, муассисаҳои давлатӣ, илм, фарҳанг ва воситаҳои ахбори омма зинда ва фаъол бошад. Насли ҷавон дар ин раванд масъулияти махсус дорад. Онҳо бояд ҳам мероси забонии гузаштагонро омӯзанд ва ҳам барои мутобиқ намудани забон ба талаботи замони нав саҳм гузоранд. Забон дар зиндагии миллат нақши пулеро дорад, ки гузашта, имрӯз ва ояндаро бо ҳам мепайвандад. Агар мо забонро ҳифз кунем, таърих ва фарҳанги худро ҳифз мекунем; агар онро рушд диҳем, барои рушди ҷомеаи худ заминаи устувор мегузорем. Аз ин рӯ, Рӯзи забони давлатӣ бояд барои ҳар як шаҳрванди кишвар рӯзи эҳтиром ба забон, фарҳанг, таърих ва масъулияти миллӣ бошад.

Забони тоҷикӣ мероси гаронбаҳои гузашта ва масъулияти бузурги имрӯз аст. Вазифаи мо он аст, ки ин меросро ҳифз намуда, онро ба наслҳои оянда бо имкониятҳои боз ҳам бештар интиқол диҳем.

Назаров Ш.Қ.-мудири кафедраи бемориҳои ҷарроҳии №1 ба номи академик К.М. Қурбонов