Муқаддима. Дар таърихи ҳар як миллат рӯйдодҳое ба вуқӯъ мепайванданд, ки барои сарнавишти минбаъдаи давлат ва ҷомеа аҳаммияти ҳалкунанда доранд. Барои миллати тоҷик яке аз чунин рӯйдодҳои сарнавиштсоз ба имзо расидани Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ мебошад, ки 27 июни соли 1997 ба ҷанги шаҳрвандӣ хотима бахшида, роҳи нави рушди Тоҷикистонро боз намуд. Имрӯз Рӯзи Ваҳдати миллӣ ҳамчун яке аз муҳимтарин ҷашнҳои давлатӣ таҷлил мегардад. Ин сана на танҳо хотираи як воқеаи таърихӣ, балки рамзи масъулияти ҳар як шаҳрванди Тоҷикистон дар назди давлат ва миллат мебошад. Ваҳдат арзиши сиёсӣ, иҷтимоӣ ва ахлоқиест, ки тамоми пешрафти ҷомеа бар он асос меёбад. Агар истиқлолият барои миллат озодиро таъмин намояд, пас ваҳдат кафолати ҳифз ва таҳкими он мебошад. Аз ҳамин ҷост, ки мафҳуми «Истиқлолият ва Ваҳдат» имрӯз ба ҳам пайванди ногусастанӣ доранд. Дар ҷаҳони имрӯз, ки равандҳои ҷаҳонишавӣ, бархӯрди манфиатҳои геополитикӣ, таҳдидҳои терроризм, ифротгароӣ, ҷинояткории фаромиллӣ ва ҷангҳои иттилоотӣ торафт бештар мегарданд, ҳифзи сулҳу ваҳдати миллӣ ба масъалаи ҳаётан муҳим табдил ёфтааст. Танҳо ҷомеаи муттаҳид метавонад ба чунин таҳдидҳо муқовимат намояд. Аз ин рӯ, омӯзиши таҷрибаи Тоҷикистон дар роҳи барқарор намудани сулҳ ва таҳкими ваҳдати миллӣ аҳаммияти на танҳо миллӣ, балки байналмилалӣ низ дорад.

Дар илми сиёсатшиносӣ, ҷомеашиносӣ ва ҳуқуқшиносӣ мафҳуми «ваҳдати миллӣ» яке аз категорияҳои асосии давлатдории муосир ба ҳисоб меравад. Олимон ваҳдатро ҳамчун ҳолати ҳамоҳангии иҷтимоӣ, ягонагии манфиатҳои миллӣ ва муттаҳидии неруҳои ҷомеа барои расидан ба ҳадафҳои умумимиллӣ маънидод менамоянд. Дар фарҳанги тоҷикӣ мафҳуми ваҳдат решаҳои бисёр қадима дорад. Ҳанӯз дар осори абармардони адабиёти форсу тоҷик андешаи ягонагӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ ҷойгоҳи муҳимро ишғол менамояд. Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ инсонҳоро ба дӯстӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ даъват намуда, ягонагии мардумро асоси зиндагии осоишта медонист. Ҳаким Абулқосим Фирдавсӣ дар «Шоҳнома» иттиҳоди мардумро кафили бақои давлат арзёбӣ намудааст.

Саъдии Шерозӣ бо байти машҳури худ:

Бани одам аъзои якдигаранд,

Ки дар офариниш зи як гавҳаранд.

Яке аз беҳтарин ғояҳои инсондӯстӣ ва ҳамбастагии ҷомеаро баён кардааст. Ин арзишҳо имрӯз низ барои ҷомеаи Тоҷикистон аҳаммияти бузург доранд. Аз нуқтаи назари сиёсӣ, ваҳдати миллӣ танҳо маънои набудани ҷангро надорад. Он маҷмӯи муносибатҳои устувори сиёсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва фарҳангист, ки дар заминаи эҳтироми қонун, ҳуқуқи инсон, таҳаммулпазирӣ ва манфиатҳои миллӣ ташаккул меёбад.

Олимони муосир се унсури асосии ваҳдати миллиро чунин муайян мекунанд:

Якум, ягонагии сиёсӣ, ки бо эҳтиром ба Конститутсия, қонунҳо ва сохтори давлатӣ таъмин мегардад.

Дуюм, ягонагии иҷтимоӣ, ки дар ҳамдигарфаҳмӣ, баробарҳуқуқӣ ва ҳамкории тамоми табақаҳои ҷомеа ифода меёбад.

Сеюм, ягонагии маънавӣ, ки тавассути забон, фарҳанг, таърих, анъанаҳои миллӣ ва худшиносӣ ташаккул меёбад. Маҳз ҳамоҳангии ин се унсур метавонад рушди устувори давлатро таъмин намояд.

Арзишҳои миллӣ ҳамеша дар натиҷаи таҷрибаи таърихии миллат ташаккул меёбанд. Барои Тоҷикистон ваҳдат яке аз чунин арзишҳои муқаддас мебошад. Таҷрибаи солҳои навадуми асри гузашта нишон дод, ки ҳатто доро будани сарватҳои табиӣ, захираҳои иқтисодӣ ва имкониятҳои бузурги инсонӣ бе сулҳу субот наметавонад ҷомеаро ба пешрафт расонад. Маҳз ҳамин таҷрибаи талхи таърихӣ боис гардид, ки ҷомеаи Тоҷикистон сулҳу ваҳдатро болотар аз ҳамаи манфиатҳои сиёсӣ қарор диҳад. Имрӯз мафҳуми ваҳдати миллӣ танҳо ба фаъолияти мақомоти давлатӣ маҳдуд намешавад. Он ба тарзи зиндагии шаҳрвандон, фарҳанги сиёсӣ, муносибатҳои байни миллатҳо, фаъолияти муассисаҳои таълимӣ, воситаҳои ахбори омма ва ҷомеаи шаҳрвандӣ низ алоқаманд мебошад. Дар замони муосир ҳифзи ваҳдат вазифаи танҳо як ниҳод нест. Он масъулияти тамоми ҷомеа мебошад.

Давлатдорӣ бе ваҳдати миллӣ устувор буда наметавонад.Таърихи ҷаҳонӣ мисолҳои зиёдеро медонад, ки ихтилофҳои дохилӣ боиси аз байн рафтани давлатҳои пуриқтидор гардидаанд. Баръакс, миллатҳое, ки тавонистаанд ваҳдати худро нигоҳ доранд, ҳатто дар шароити душвор низ ба пешрафт ноил шудаанд. Барои Тоҷикистон низ ин ҳақиқат аҳаммияти ҳаётӣ дорад. Имрӯз рушди иқтисоди миллӣ, ҷалби сармояи хориҷӣ, татбиқи барномаҳои давлатӣ, пешрафти маориф, тандурустӣ, фарҳанг ва илм маҳз дар фазои сулҳу суботи сиёсӣ имконпазир гардидааст. Ваҳдати миллӣ заминаеро фароҳам овард, ки Тоҷикистон аз давлати ҷангзада ба кишвари рӯ ба тараққӣ табдил ёбад.Аз ҳамин лиҳоз метавон гуфт, ки агар истиқлолият рамзи соҳибихтиёрии давлат бошад, пас ваҳдати миллӣ кафили бақои он мебошад.

Ба даст овардани Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон 9 сентябри соли 1991 барои миллати тоҷик оғози марҳилаи нави таърихӣ гардид. Орзуи чандин наслҳои тоҷикон ҷомаи амал пӯшид ва имконияти таъсиси давлати мустақили миллӣ фароҳам омад. Вале соҳибистиқлол гардидани кишвар бо як қатор мушкилоти сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ ҳамзамон рост омад.

Пас аз фурӯпошии Иттиҳоди Шӯравӣ тамоми низоми иқтисодии ҷумҳурӣ тағйир ёфт. Робитаҳои истеҳсолӣ бо ҷумҳуриҳои собиқ қатъ шуданд, фаъолияти бисёр корхонаҳои саноатӣ коҳиш ёфт, сатҳи бекорӣ афзоиш пайдо кард ва вазъи иҷтимоии аҳолӣ душвор гардид. Ҳамзамон ҷомеа ба таҷрибаи кофии идоракунии мустақили давлатӣ ҳанӯз соҳиб набуд. Дар чунин шароити ҳассос неруҳои гуногуни сиёсӣ бо андеша ва барномаҳои мухталиф ба саҳнаи сиёсӣ ворид шуданд. Мутаассифона, рақобати сиёсӣ тадриҷан ба ихтилофҳои шадид табдил ёфт ва дар ниҳоят вазъияти кишварро ба бӯҳрони сиёсӣ овард.

Соли 1992 дар Тоҷикистон ҷанги шаҳрвандӣ оғоз гардид, ки яке аз фоҷиабортарин саҳифаҳои таърихи навини кишвар ба ҳисоб меравад. Ин низоъ талафоти бузурги инсонӣ, иқтисодӣ ва маънавӣ ба бор овард. Дар натиҷаи ҷанг ҳазорон нафар ҳалок шуданд, даҳҳо ҳазор нафар маҷрӯҳ гардиданд ва садҳо ҳазор шаҳрвандон маҷбур шуданд маҳалли зисти худро тарк намуда, ба минтақаҳои дигар ё хориҷи кишвар муҳоҷират кунанд. Бисёр оилаҳо аз ҳам пошиданд ва кӯдакон аз таҳсил дур монданд. Иқтисодиёти мамлакат низ зарари калон дид. Корхонаҳои истеҳсолӣ аз фаъолият бозмонданд, кишоварзӣ осеб дид, роҳҳо ва дигар инфрасохтор хароб шуданд. Муассисаҳои маорифу тандурустӣ бо мушкилоти ҷиддӣ рӯ ба рӯ гардиданд.Аз ҳама муҳим, дар ҷомеа эҳсоси нобоварӣ, тарсу ҳарос ва ноумедӣ ба вуҷуд омад. Миллате, ки садсолаҳо фарҳанги сулҳдӯстӣ ва таҳаммулпазириро нигоҳ дошта буд, ба мушкилтарин озмоиши таърихии худ рӯ ба рӯ гардид.Аммо маҳз ҳамин таҷрибаи талх аҳаммияти сулҳу ваҳдатро барои тамоми ҷомеа равшан намуд. Мардуми Тоҷикистон дарк карданд, ки ҳеҷ гуна ихтилофи сиёсӣ набояд ба вайрон шудани оромии кишвар сабаб гардад.

Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки аксари низоъҳои дохилӣ танҳо тавассути муколама ва гуфтушунид ҳал мешаванд. Тоҷикистон низ ҳамин роҳро интихоб кард. Дар нимаи дуюми солҳои навадум музокироти сулҳ миёни намояндагони Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва мухолифин оғоз гардид. Ин гуфтушунидҳо дар чандин кишвар баргузор шуданд ва созмонҳои байналмилалӣ, аз ҷумла Созмони Милали Муттаҳид, инчунин як қатор давлатҳои дӯст ҳамчун миёнрав ва кафили музокирот саҳм гузоштанд. Музокирот осон набуд. Дар рафти он масъалаҳои зиёди сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва иҷтимоӣ мавриди баррасӣ қарор гирифтанд. Бо вуҷуди мушкилоти зиёд, иродаи тарафҳо барои барқарор намудани сулҳ тадриҷан заминаи мувофиқаи умумиро фароҳам сохт.Ин таҷриба нишон дод, ки ҳалли масъалаҳои сиёсӣ бояд танҳо бо роҳи муколама, эҳтироми тарафҳо ва ҷустуҷӯи манфиатҳои умумимиллӣ амалӣ гардад.

Рӯзи 27 июни соли 1997 дар шаҳри Москва Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ ба имзо расид. Ин санади таърихӣ ба ҷанги шаҳрвандӣ хотима бахшида, барои рушди минбаъдаи Тоҷикистон заминаи устувор гузошт. Бо имзои Созишнома раванди оштии миллӣ оғоз гардид. Баргардонидани гурезаҳо, ҳамгироии неруҳои мухолифин ба ҳаёти осоишта, ислоҳоти сохторҳои давлатӣ ва таҳкими волоияти қонун тадриҷан амалӣ карда шуданд.Ин рӯйдод барои ҷомеаи ҷаҳонӣ низ аҳаммияти калон дошт. Тоҷикистон ҳамчун кишвари тавониста тавассути гуфтушунид ва созиш сулҳи дохилиро барқарор намояд, мавриди омӯзиши бисёр сиёсатшиносон ва муҳаққиқон қарор гирифт.Имрӯз таҷрибаи сулҳи тоҷикон яке аз намунаҳои муваффақи ҳалли низоъҳои дохилӣ тавассути муколама ва созиш дар фазои пасошӯравӣ арзёбӣ мешавад.

Баъди барқарор гардидани сулҳ Тоҷикистон ба давраи нави рушди худ ворид шуд. Пеш аз ҳама вазифаи асосӣ барқарор намудани сохторҳои давлатӣ, иқтисоди миллӣ ва эътимоди мардум ба оянда буд. Дар солҳои баъдӣ даҳҳо барномаҳои давлатӣ қабул гардида, ба сохтмони роҳҳо, пулҳо, неругоҳҳои барқи обӣ, мактабҳо, беморхонаҳо ва дигар иншооти иҷтимоӣ оғоз карда шуд.Бо барқарор шудани сулҳу субот сармоягузорони дохилӣ ва хориҷӣ низ фаъол гардиданд. Муносибатҳои иқтисодии байналмилалӣ рушд ёфтанд ва Тоҷикистон тадриҷан мавқеи худро дар ҷомеаи ҷаҳонӣ таҳким бахшид.Ҳамаи ин дастовардҳо маҳз ба шарофати фазои сулҳу ваҳдат имконпазир гардиданд.

Ҳар миллат аз таърихи худ бояд хулосаҳои дуруст барорад. Ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон барои ҷомеаи имрӯза як дарси бузурги таърих мебошад. Насли ҷавон, ки имрӯз дар фазои сулҳу оромӣ ба камол мерасад, бояд хуб дарк намояд, ки сулҳу субот ба осонӣ ба даст наомадааст. Барои барқарор намудани ваҳдат ҳазорҳо нафар ҷони худро аз даст додаанд, ҳазорон оила ранҷ кашидаанд ва ҷомеа солҳои зиёд мушкилоти сангинро паси сар намудааст. Аз ин рӯ, ҳар як ҷавон бояд эҳтироми қонун, таҳаммулпазирӣ, эҳсоси ватандӯстӣ ва масъулияти шаҳрвандиро дар худ тарбия намояд. Пешрафти давлат аз сатҳи фарҳанги сиёсӣ ва худшиносии ҳар як шаҳрванд вобаста аст. Дар шароити ҷаҳонишавӣ, ки иттилоот бо суръати баланд паҳн мешавад, ҷавонон бояд қобилияти таҳлили дурусти иттилоотро дошта бошанд, аз ҳар гуна ғояҳои ифротӣ ва даъватҳои иғвоангез дурӣ ҷӯянд ва манфиатҳои миллиро аз ҳама боло гузоранд.

Яке аз муҳимтарин самараҳои сулҳу ваҳдати миллӣ рушди устувори иқтисодиёти кишвар мебошад. Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки ҳеҷ давлате бе суботи сиёсӣ ва амнияти дохилӣ ба рушди босуръати иқтисодӣ ноил шуда наметавонад. Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон низ маҳз барқарор шудани сулҳ заминаи асосии татбиқи барномаҳои давлатӣ ва ҷалби сармоягузорӣ гардид. Дар солҳои пас аз имзои Созишномаи сулҳ дар мамлакат садҳо корхонаҳои саноатӣ бунёд ва азнавсозӣ шуданд. Дар соҳаи энергетика, роҳу нақлиёт, кишоварзӣ ва саноат лоиҳаҳои бузурги давлатӣ амалӣ гардиданд. Сохтмони роҳҳои байналмилалӣ, нақбҳо, пулҳо ва иншооти энергетикӣ имкониятҳои нави рушди иқтисодӣ ва ҳамгироии минтақавиро фароҳам овард. Суботи сиёсӣ инчунин барои рушди соҳибкории хурду миёна мусоидат намуд. Бо беҳтар гардидани муҳити иқтисодӣ ҷойҳои нави корӣ таъсис ёфта, сатҳи хизматрасонӣ ва фаъолияти бахши хусусӣ густариш пайдо кард. Рушди иқтисодӣ на танҳо ба баланд гардидани сатҳи зиндагии аҳолӣ, балки ба таҳкими иқтидори давлат низ мусоидат намуд. Аз ин рӯ, ваҳдати миллӣ метавонад ҳамчун омили асосии рушди иқтисодии кишвар арзёбӣ гардад.

Ҷомеаи осоишта имконият медиҳад, ки давлат ба беҳтар намудани шароити зиндагии мардум диққати бештар диҳад. Дар давраи сулҳ рушди соҳаҳои маориф, тандурустӣ, фарҳанг ва ҳифзи иҷтимоӣ босуръат идома ёфт. Дар соҳаи маориф мактабҳои нав, муассисаҳои таҳсилоти миёна ва олӣ, марказҳои илмӣ ва китобхонаҳо таъсис ёфтанд. Ҷавонон имконият пайдо карданд, ки ҳам дар дохил ва ҳам дар хориҷи кишвар таҳсил намоянд. Дар соҳаи тандурустӣ беморхонаҳо ва марказҳои тиббӣ сохта ва таҷҳизонида шуданд. Барномаҳои давлатӣ оид ба беҳтар намудани саломатии аҳолӣ татбиқ гардида, дастрасии мардум ба хизматрасонии тиббӣ васеъ гардид.Рушди иҷтимоӣ инчунин ба таҳкими эътимоди шаҳрвандон ба давлат ва баланд гардидани ҳисси масъулияти шаҳрвандӣ мусоидат намуд.

Ҷавонон бузургтарин нерӯи созандаи ҷомеа мебошанд. Дар шароити ҷаҳонишавӣ нақши онҳо дар ҳифзи сулҳу субот ва рушди давлат боз ҳам муҳимтар мегардад. Имрӯз ҷавонони тоҷик дар соҳаҳои илм, фарҳанг, варзиш, соҳибкорӣ ва идоракунии давлатӣ фаъолияти назаррас доранд. Давлат барои рушди қобилиятҳои онҳо шароити мусоид фароҳам овардааст. Дар баробари ин, ҷавонон бояд дарк намоянд, ки пешрафти давлат танҳо аз фаъолияти мақомоти давлатӣ вобаста нест. Ҳар як шаҳрванди ҷавон метавонад бо дониш, меҳнат, ташаббус ва рафтори намунавии худ дар таҳкими ваҳдати миллӣ саҳм гузорад.Тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи ватандӯстӣ, эҳтиром ба арзишҳои миллӣ, омӯзиши таърихи миллат ва муқовимат ба ҳар гуна ғояҳои ифротӣ яке аз вазифаҳои муҳими ҷомеаи имрӯз мебошад.

Ҳеҷ ҷомеа бе рушди илму маърифат наметавонад арзишҳои миллии худро ҳифз намояд. Илм инсонро ба таҳлил, андешаи мустақил ва дарки масъулияти шаҳрвандӣ ҳидоят мекунад.

Муассисаҳои таълимӣ бояд на танҳо дониш, балки ҳисси ватандӯстӣ, худшиносӣ ва эҳтиром ба арзишҳои миллӣ тарбия намоянд. Омӯзгорон дар ин раванд нақши калидӣ доранд.

Фарҳанги миллӣ низ яке аз василаҳои муҳими таҳкими ваҳдат мебошад. Забони тоҷикӣ, адабиёти классикӣ, мусиқӣ, театр, санъати мардумӣ ва ҷашнҳои миллӣ омили муттаҳидсозандаи ҷомеа мебошанд.

Мероси маънавии шахсиятҳои бузурги миллат, аз ҷумла Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Ибни Сино, Носири Хусрав, Ҷалолиддини Балхӣ ва дигарон ҷавононро ба донишандӯзӣ, инсондӯстӣ ва ваҳдат даъват менамояд.

Ҷаҳони муосир имкониятҳои зиёдеро барои рушди давлатҳо фароҳам овардааст. Дар баробари ин, таҳдидҳои нав, аз ҷумла ифротгароӣ, терроризм, ҷинояткории фаромиллӣ, ҳамлаҳои киберӣ ва паҳншавии маълумоти бардурӯғ ба амнияти ҷомеа таъсир мерасонанд.

Дар чунин шароит ҳифзи ваҳдати миллӣ аҳаммияти бештар касб мекунад. Ҷомеае, ки дорои худшиносии миллӣ ва фарҳанги баланди сиёсӣ мебошад, метавонад ба чунин таҳдидҳо муқовимати муассир нишон диҳад. Аз ин рӯ, зарур аст, ки фаъолияти мақомоти давлатӣ, муассисаҳои илмӣ, воситаҳои ахбори омма ва ҷомеаи шаҳрвандӣ барои баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ ва сиёсии шаҳрвандон тақвият дода шавад.

Ваҳдати миллӣ танҳо вазифаи давлат нест. Ҳар як шаҳрванд дар назди ҷомеа масъулияти ахлоқӣ ва шаҳрвандӣ дорад.

Риояи қонунҳо, эҳтиром ба ҳуқуқи дигарон, таҳаммулпазирӣ, меҳнати ҳалол, пардохти андоз, ҳифзи муҳити зист, иштирок дар корҳои ҷамъиятӣ ва тарбияи дурусти фарзандон ҳама намунаҳои саҳмгузорӣ дар таҳкими ваҳдати миллӣ мебошанд. Ҷомеаи мутамаддин аз шаҳрвандони фаъол, масъулиятшинос ва ватандӯст иборат аст. Аз ин рӯ, ҳар шахс бояд дарк намояд, ки сулҳу субот танҳо дар натиҷаи ҳамкории тамоми ҷомеа ҳифз мегардад.

Хулоса. Ваҳдати миллӣ яке аз муҳимтарин дастовардҳои таърихи навини Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Он на танҳо ба ҷанги шаҳрвандӣ хотима бахшид, балки барои ташаккули давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд ва иҷтимоӣ заминаи мусоид фароҳам овард.

Таҳлили воқеаҳои таърихӣ нишон медиҳад, ки сулҳу ваҳдат бо арзиши гарон ба даст омадаанд. Аз ин рӯ, ҳифзи онҳо бояд вазифаи муқаддаси ҳар як шаҳрванди Тоҷикистон бошад.

Дар тӯли солҳои истиқлол маҳз ба шарофати сулҳу субот дар мамлакат ислоҳоти иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ амалӣ гардида, сатҳи зиндагии мардум беҳтар шуд. Тоҷикистон ҳамчун давлати сулҳпарвар ва ҷонибдори ҳамкории байналмилалӣ мавқеи худро дар арсаи ҷаҳонӣ таҳким бахшид.

Имрӯз вазифаи асосӣ аз он иборат аст, ки насли ҷавон арзиши сулҳу ваҳдатро амиқ дарк намуда, бо дониш, фарҳанг, меҳнати содиқона ва ҳисси баланди ватандӯстӣ барои пешрафти Ватан саҳмгузор бошад.

Ваҳдати миллӣ танҳо ёдгории таърих нест; он роҳи зиндагии ҷомеаи тоҷикон, пояи давлатдорӣ ва кафили рушди устувори Тоҷикистон мебошад. То замоне ки ваҳдат, эҳтироми ҳамдигар ва масъулияти шаҳрвандӣ дар ҷомеа ҳифз мешаванд, ояндаи давлат низ устувор ва дурахшон хоҳад буд.

Назаров Ш.Қ., Холбегов А.М.-кафедраи бемориҳои ҷарроҳии №1 ба номи ак. Қурбонов К.М.