Абуалӣ ибни Сино файласуф ва табиби тоҷик яке аз бузургтарин мутафаккирон, табибон, файласуфон ва донишмандони энсиклопедисти тамаддуни башарӣ ба ҳисоб меравад. Осори гаронбаҳои ӯ дар ташаккули илмҳои тиб, фалсафа, мантиқ, табиатшиносӣ, ахлоқ, математика ва дигар соҳаҳои илмӣ нақши муҳим бозидааст. Мероси илмии Ибни Сино на танҳо барои ҷаҳони Шарқ, балки барои тамаддуни Ғарб низ аҳамияти бузурги таърихӣ дорад. Дар давраи асрҳои миёна, вақте ки ҷаҳон дар марҳилаи мураккаби рушди илмӣ қарор дошт, Абуалӣ ибни Сино бо ақлу заковат ва ҷаҳонбинии илмии худ тавонист равишҳои нави маърифатиро ба вуҷуд оварад. Осори ӯ ҳамчун манбаи дониш дар донишгоҳҳои Аврупо ва Шарқ садсолаҳо истифода мешуданд. Китоби машҳури ӯ «Ал-Қонун фи-т-тиб» яке аз муҳимтарин асарҳои тиббӣ дар таърихи башарият ба ҳисоб меравад. Омӯзиши мероси илмии Абуалӣ ибни Сино дар шароити муосир аҳамияти махсус дорад. Дар замони рушди босуръати илм ва технология, омӯзиши таҷрибаи донишмандони классикӣ метавонад барои рушди тафаккури илмӣ ва ҷаҳонбинии инсон нақши муҳим бозад. Осори Ибни Сино сарчашмаи арзишманди илмӣ буда, масъалаҳои зиёди тиббӣ, ахлоқӣ ва фалсафиро дар бар мегирад.

Имрӯз ҷомеаи ҷаҳонӣ ба омӯзиши таърихи илм ва нақши шахсиятҳои бузурги илмӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир менамояд. Дар ин замина, таҳқиқи осори Ибни Сино барои дарки рушди илмҳои ҷаҳонӣ ва муайян намудани ҷойгоҳи тамаддуни тоҷикон дар фарҳанги башарӣ муҳим мебошад.
Абуалӣ Ҳусайн ибни Абдуллоҳ ибни Сино соли 980 дар деҳаи Афшанаи назди Бухоро таваллуд шудааст. Ӯ аз овони кӯдакӣ ба омӯзиши илм шавқу рағбати зиёд дошт. Дар синни ҷавонӣ улуми гуногун, аз ҷумла мантиқ, фалсафа, математика, тиб, адабиёт ва мусиқиро аз худ намуд.
Ибни Сино дар синни ҳаждаҳсолагӣ ҳамчун табиби машҳур шинохта шуд. Ӯ бо дониш ва маҳорати худ тавонист амири Бухороро табобат намояд ва ба китобхонаҳои бузурги давр роҳ ёбад. Ин омил дар рушди минбаъдаи ҷаҳонбинии илмии ӯ таъсири калон расонд.

Дар давоми умри худ Ибни Сино зиёда аз 450 асар таълиф намудааст, ки қисми зиёди онҳо ба илмҳои тиб, фалсафа ва табиатшиносӣ бахшида шудаанд. Аз ҷумла, асарҳои машҳури ӯ «Ал-Қонун фи-т-тиб», «Китоб-уш-шифо», «Донишнома», «Ишорот ва танбеҳот» ва дигарон мебошанд.
Ҷанбаҳои асосии афкори илмии Ибни Сино.

Афкори фалсафӣ. Фалсафаи Ибни Сино дар таърихи тафаккури инсонӣ ҷойгоҳи махсус дорад. Ӯ масъалаҳои ҳастӣ, маърифат, инсон ва ҷаҳонро аз нуқтаи назари илмӣ ва мантиқӣ таҳлил намудааст. Ба андешаи ӯ, илм воситаи асосии дарки ҳақиқат мебошад. Ибни Сино ба қудрати ақл ва маърифат эътимоди калон дошт. Ӯ таъкид менамуд, ки инсон метавонад тавассути дониш ва таҳқиқот ҳақиқати оламро дарк кунад. Ин ҷаҳонбинӣ дар рушди фалсафаи рационалистӣ таъсири бузург гузошт.

Файласуфи бузург масъалаи робитаи ҷисм ва рӯҳро низ таҳлил намудааст. Ба ақидаи ӯ, рӯҳ моҳияти мустақил дошта, бо ақл ва маърифат алоқаманд мебошад. Ин андешаҳо дар рушди психология ва фалсафаи инсоншиносӣ аҳамияти муҳим доранд.

Афкори тиббӣ. Тиб яке аз самтҳои асосии фаъолияти илмии Ибни Сино мебошад. Ӯ дар рушди тибби назариявӣ ва амалӣ саҳми беназир гузоштааст. Китоби «Ал-Қонун фи-т-тиб» энсиклопедияи мукаммали тиббӣ буда, масъалаҳои анатомия, физиология, бемориҳо, усулҳои ташхис ва табобатро фаро мегирад. Ибни Сино ба пешгирии бемориҳо аҳамияти махсус медод. Ӯ тарзи ҳаёти солим, ғизои дуруст ва риояи қоидаҳои беҳдоштиро омили муҳими нигоҳдории саломатӣ медонист.

Донишманди бузург дар бораи таъсири муҳити зист ба саломатии инсон низ назарияҳои муҳим пешниҳод кардааст. Ӯ қайд менамуд, ки ҳаво, об, ғизо ва ҳолати равонӣ метавонанд ба вазъи саломатӣ таъсир расонанд.
Афкори табиатшиносӣ. Ибни Сино дар соҳаи табиатшиносӣ низ корҳои муҳим анҷом додааст. Ӯ масъалаҳои ҳаракат, модда, вақт ва фазоро таҳлил намуда, кӯшиш кардааст қонунҳои табиатро фаҳмонад.
Ӯ дар бораи сохтори олам, ҳаракати ҷирмҳои осмонӣ ва равандҳои табиӣ андешаҳои ҷолиб баён кардааст. Бисёре аз назарияҳои ӯ барои рушди минбаъдаи илмҳои табиатшиносӣ замина гузоштанд.

Афкори мантиқӣ. Мантиқ дар таълимоти Ибни Сино мақоми муҳим дорад. Ӯ мантиқро воситаи асосии тафаккури дуруст ва таҳқиқи илмӣ мешуморид. Дар осори ӯ масъалаҳои қиёс, истидлол ва усулҳои хулосабарорӣ мавриди таҳлил қарор гирифтаанд. Таълимоти мантиқии Ибни Сино дар ташаккули методологияи илмӣ таъсири назаррас гузошт. Ӯ кӯшиш намуд усулҳои илмиро бо мантиқ ва таҷриба муттаҳид намояд.
Осори тиббии Ибни Сино дар асрҳои миёна дар донишгоҳҳои Аврупо ҳамчун китоби асосии тиб истифода мешуд. «Ал-Қонун фи-т-тиб» ба забонҳои лотинӣ ва дигар забонҳо тарҷума гардида, садсолаҳо ҳамчун дастури тиббӣ хизмат кардааст. Бисёре аз усулҳои ташхис ва табобати пешниҳодкардаи ӯ баъдан дар тибби муосир такмил дода шуданд. Ӯ ба масъалаҳои таҷриба, мушоҳида ва таҳқиқи илмӣ аҳамияти калон медод.
Андешаҳои фалсафии Ибни Сино ба рушди фалсафаи Шарқ ва Ғарб таъсири бузург расониданд. Файласуфони аврупоӣ аз ҷумла Фома Аквинӣ, Алберт Великий ва дигарон аз осори ӯ истифода бурдаанд.
Таълимоти ӯ дар бораи маърифат, ҳастӣ ва ақл дар рушди фалсафаи схоластикӣ нақши муҳим бозид.

Ибни Сино дар рушди физика, астрономия ва химия низ таъсир гузошт. Ӯ ба таҳқиқи қонунҳои табиат таваҷҷуҳи махсус зоҳир менамуд. Ибни Сино илмро ҳамчун низоми мукаммали дониш медид, ки бояд ба таҷриба ва мантиқ асос ёбад. Ин равиш баъдан дар рушди илмҳои таҷрибавӣ аҳамияти муҳим пайдо кард.

Имрӯз номи Ибни Сино дар саросари ҷаҳон эҳтиром карда мешавад. Осори ӯ дар бисёр донишгоҳҳо ва марказҳои илмӣ мавриди омӯзиш қарор дорад. Ба номи ӯ донишгоҳҳо, кӯчаҳо, марказҳои тиббӣ ва муассисаҳои илмӣ номгузорӣ шудаанд. Ин далел нишон медиҳад, ки мероси илмии ӯ арзиши ҷаҳонӣ дорад.Дар Тоҷикистон низ ба омӯзиш ва тарғиби мероси Ибни Сино таваҷҷуҳи махсус дода мешавад. Осори ӯ ҳамчун қисми муҳими фарҳанг ва таърихи миллӣ омӯзонида мешавад.

Яке аз хусусиятҳои муҳими таълимоти Ибни Сино пайвастагии илм ва ахлоқ мебошад. Ӯ бар он назар буд, ки илм бояд ба манфиати инсон хизмат кунад.
Донишманд табибро шахси масъул ва инсондӯст медонист. Ӯ таъкид мекард, ки табиб бояд на танҳо донишманд, балки дорои ахлоқи баланд бошад. Ин андешаҳо имрӯз низ аҳамияти худро гум накардаанд ва дар рушди этикаи тиббӣ нақши муҳим мебозанд. Таҳлили илмии осори Ибни Сино дар замони муосир.

Дар замони муосир осори Ибни Сино аз нуқтаи назари илмӣ, фалсафӣ ва таърихӣ мавриди таҳқиқ қарор доранд. Муҳаққиқон кӯшиш менамоянд саҳми ӯро дар рушди илмҳои гуногун амиқтар омӯзанд. Осори ӯ на танҳо арзиши таърихӣ, балки аҳамияти амалии илмӣ низ доранд. Бисёре аз ғояҳои ӯ дар масъалаҳои тандурустӣ, тарзи ҳаёти солим ва ахлоқи тиббӣ имрӯз низ муҳим мебошанд.

Таҳқиқоти муосир нишон медиҳанд, ки Ибни Сино яке аз асосгузорони методологияи илмӣ ба ҳисоб меравад. Ӯ илмро бар асоси мушоҳида, таҷриба ва таҳлил инкишоф медод. Мероси илмии Абуалӣ ибни Сино яке аз бузургтарин дастовардҳои фарҳанги башарӣ ба ҳисоб меравад. Ӯ бо дониш ва ҷаҳонбинии илмии худ дар рушди тиб, фалсафа, мантиқ ва табиатшиносӣ саҳми бузург гузоштааст. Таҳаввули афкори илмии Ибни Сино нишон медиҳад, ки ӯ илмро ҳамчун воситаи асосии маърифат ва пешрафти ҷомеа медонист. Осори ӯ ба рушди илмҳои ҷаҳонӣ таъсири амиқ расонида, то имрӯз аҳамияти худро нигоҳ доштаанд. Омӯзиши мероси Ибни Сино барои рушди ҷаҳонбинии илмӣ, тарбияи маънавӣ ва пешрафти илмҳои муосир аҳамияти калон дорад. Аз ин рӯ, таҳқиқ ва омӯзиши ҳамаҷонибаи осори ӯ яке аз вазифаҳои муҳими илмҳои гуманитарӣ ва табиатшиносӣ мебошад.

Каримова М.Д. н.и.ф., омузгори калони кафедраи забонҳои хориҷӣ