Ҳазор сол пеш, дар замони мавҷгирии бемориҳои марговари чумогу вабо, сул, вараҷа ва проказа, тибби замон ҳанӯз аз сабаби аслии ин касалиҳо бехабар буд. Аксари табибони он замон пайдоиши эпидемияҳоро ба "ҳавои бад", "хашми осмон" ё "қазову қадари бад" рабт медоданд. Аммо дар ҳамин замони торикӣ нобиғае пайдо шуд, ки бо ақли тундбини худ парда аз рӯи ҳақиқат бардошт. Абуалӣ Ҳусайн ибни Абдуллоҳ ибни Сино (980-1037), ки дар Ғарб бо номи Авитсенна машҳур аст, бори аввал дар асари ҷовидонаи худ — «Қонуни тиб» (соли 1025) — изҳор дошт, ки бемориҳои сироятӣ тавассути мавҷудоти ноаёни зинда паҳн мешаванд.

Ақидаҳои эпидемиологии Ибни Сино, ки садсолаҳо пеш аз кашфи микроскоп ва асарҳои Луи Пастер баён гардидаанд, асоси усулҳои муосири мубориза бо инфексияҳоро ташкил медиҳанд. Ӯ бунёнгузори усули карантин, изоляция ва чорабиниҳои пешгирикунанда дар тибб ба шумор меравад. Дар ин мақола мо саҳми бунёдии ин олими тоҷикро дар рушди эпидемиология таҳлил намуда, ба таври муфассал ба чолибтарин паҳлуҳои илмии ӯ — аз карантини 40-рӯза то тадбирҳои гигиенӣ ва тавсифи мушаххаси бемориҳои сироятии замонаш — хоҳем пардохт.

Бузургтарин саҳми Ибни Сино дар эпидемиология, ки хусусияти инқилобӣ дорад, пешниҳоди назарияи мавҷудият «ҷисмҳои бегонаи ноаён» мебошад. Ӯ дар «Қонуни тиб» боварӣ дошт, ки бемориҳои сироятӣ на аз "ҳавои бад", балки аз сабаби мавҷудоти хурдтарин, ки чашми инсон онҳоро намебинад, паҳн мешаванд. Ин ғоя, ки тақрибан 800 сол пеш аз Пастер баён гардидааст, асосан аз мушоҳидаҳои амиқи амалии Ибни Сино сарчашма гирифтааст: ӯ дида буд, ки шахси гирифтори сул метавонад дигаронро сироят кунад; оби ифлос метавонад мардуми деҳаро бемор созад; ва ҳавои дохили беморхонаҳои бастаравҳо касалиҳоро зудтар паҳн мекунад. Ин кашфиёти назариявӣ Ибн Сино маҷбур сохт, ки усулҳои сахти мубориза бо инфексияҳоро, ки дар ҷойҳои зер тавсиф мешаванд, ҷорӣ кунад.

Дар ҳоле, ки имрӯз вобаста ба пандемияи COVID-19 истилоҳи карантин аз забони ҳар як шахс мегузарад, камон медонем, ки ин истилоҳ ва амалия аз ҷониби Авитсенна ихтироъ шудааст? Ибни Сино бори аввал дар таърихи тибб усули «40-рӯзаи санитарии изолятсия» — ро ба сифати воситаи пешгирӣ аз паҳншавии бемориҳои сироятӣ пешниҳод намуд. Ин усул, ки ӯ онро ба забони арабӣ "ал-Арбаъиния" (маънои "чил-чил") меномид, дар амал чунин буд: ҳар шахсе, ки нишонаҳои бемории сироятӣ дошт ё гумон мерафт, ки бо бемори тамос доштааст, бояд ба муҳлати 40 рӯз аз ҷомеа ҷудо карда шавад.

Аҳамияти ин кашфиёт дар он аст, ки Ибни Сино на танҳо дар бораи самаранокии карантин розӣ буд, балки далелҳои илмии онро асоснок намудааст. Вай боварӣ дошт, ки бисёре аз бемориҳо дар давраи 40-рӯза ё зудтар зоҳир мешаванд ва изолятсия метавонад занҷираи интиқоли сироятро бурида, мавҷи эпидемияро боздорад. Ин ақидаҳои Ибни Сино дар асрҳои баъдӣ ба воситаи тоҷирони венетсиягӣ ба Аврупо паҳн гаштанд: калимаи "ал-Арбаъиния" дар забони итолиёвӣ ба "quarantena" табдил ёфт, ва баъдан ҳамчун карантин вориди ҳамаи забонҳои ҷаҳон гардид. Дар асри XIV, дар давраи эпидемияи "Марги сиёҳ" (чумогу вабо), Венетсия расман усули 40-рӯзаи ҷудокуниро ҷорӣ кард, ки бевосита аз таълимоти Ибни Сина ба мерос монда буд.

Аммо фаъолияти Ибни Сино на танҳо ба табобати беморон, балки ба пешгирии онҳо низ равона шуда буд. Вай яке аз бунёнгузорони тибби профилактикӣ ба шумор меравад. Дар «Қонуни тиб» вай панҷ омили асосии нигоҳдории саломатиро ҷудо намудааст: тозагии бадан, нигоҳдории таркиби дурусти бадан, интихоби дурусти обу ғизо, риояи тарзи ҳаёти мувофиқ ва рафъи моддаҳои зараровар аз бадан.

Алоқаи бевоситаи ин омилҳо ба эпидемиология дар он аст, ки Ибни Сино риояи қатъии гигиенаро ҳамчун сипари муҳофизатӣ дар баробари сироятҳо ҳисобидааст. Вай тавсия додааст, ки:

· Тозагии шахсӣ: риояи омӯзишҳои мунтазам, тоза нигоҳдоштани либос ва ҷои зист;

· Безараргардонии об: оби ҷӯшонида ё филтршуда, ки онро аз "ҷисмҳои ноаён" тоза месозад;

· Ҳавои тоза: зарурати шамолдиҳии доимии ҳуҷраҳо ва ҷойҳои истиқоматӣ, махсусан дар беморхонаҳо;

· Танзими ғизо: парҳези махсус барои беморон, ки имрӯз бо номи "терапияи ғизоӣ" маъруф аст.

Вай боварӣ дошт, ки яке аз сабабҳои асосии паҳншавии инфексияҳо бепарвагӣ ва бекорӣ мебошад. Аз ин рӯ, ба ҷуз тадбирҳои изолятсия, вай машғул шудан ба тарбияи ҷисмониро тавсия медод: "Танҳо касе, ки мунтазам машқҳои ҷисмонӣ мекунад, ба доруҳо ниёз надорад, зеро ӯ аллакай солим аст". Имрӯз ин усулҳои одӣ, аммо самараноки эпидемиологӣ дар замони пандемияи КОВИД-19 дубора арзиши худро исбот карданд: шамолдиҳӣ, тозагӣ, масофаи иҷтимоӣ ва оббозии дастҳо.

Ибни Сино яке аз бонуфузтарин табибонест, ки аввалин таснифоти дифференсиалии бемориҳои сироятиро гузаронидааст. Дар замони ӯ аксар вақт бемориҳои гуногунро бо ҳам омехта мекарданд. Ибни Сино бори аввал чумуғу ваборо аз холеро, вараҷаро аз сурхча, ва проказаро (хунриро) аз дигар бемориҳои пӯст ҷудо намуд. Вай якчанд бемориҳои махсусан хатарнокро дар асарҳои худ муфассал тавсиф кардааст:

·        Чумогу вабо (Mor): Ибни Сино на танҳо бемориро тавсиф кард, балки аввалин шахсе буд, ки калламушҳоро ҳамчун ҳомилони асосии инфексия дар Аврупо муаррифӣ намуд. Дар «Қонуни тиб» навиштааст: «Яке аз аломатҳои чумогу вабо — вақте, ки калламушҳо ва ҷонварони хурде, ки дар зери замин зиндагӣ мекунанд, ба рӯи замин мебароянд ва аз лонаҳои худ ошифта давида мераванд». Ин кашфиёт дар Аврупо танҳо соли 1894 аз ҷониби Иерсек тасдиқ карда шуд. Вай инчунин асосҳои терапияро тавсиф кард, аз ҷумла истифодаи доруҳои дабғкунанда ва риояи парҳези сахт.

·        Вараҷа (Smallpox) ва сурхча (Measles): Ибни Сино яке аз аввалин табибоне буд, ки байни ин ду беморӣ фарқ гузошт. Вай табларза, тошмаҳои пӯстиро дар ҳарду ҳол тавсиф карда, нишон дод, ки вараҷа нисбат ба сурхча вазнинтар аст ва метавонад изи амиқ дар пӯст боқӣ гузорад. Вай тавсия дод, ки беморони вараҷаро ба изоляцияи қатъӣ гузошта, ҳуҷраи онҳоро тоза нигоҳ доштан лозим аст.

·        Сул (Туберкулёз): Ибни Сино яке аз аввалинҳо буд, ки сироятнокии сул-ро бо тамоми дақиқӣ тасдиқ намуд. Вай боварӣ дошт, ки сул тавассути ҳавои ифлос (тамоси байни одамон) ва инчунин тавассути ашёи бегона (дастмол, ҷӯробҳо) паҳн мешавад. Вай ташхис, терапия (истироҳат, ғизои пурқимат — шир, тухм, меваҳо) ва изолятсияи беморонро тавсия дод, ки ин асоси системаи зиддисилии муосир мебошад.

·        Проказа (Хунрӣ): Ибни Сино, ки номи замонавии ин бемориро «лепра» гузошт, тавсифоти мукаммали онро пешниҳод намуд. Вай табобати мураккаб (аз ҷумла истифодаи равғанҳо) ва муҳимтар аз ҳама, зарурати ҷудокунии беморонро дар бемористонҳои махсус (лепрозорийҳо) тавсия дод. Ин муносибат дар Аврупо дар асрҳои баъдӣ расман қабул шуд.

·        Кирмҳои рӯда (Глистные инвазии): Дар ҷодаи паразитология, Ибни Сино ташхис ва табобати кирмҳои ҳозимаро тавсиф намуд. Вай аввалин шахсе буд, ки зарурати истифодаи маводи зиддикирмӣ (мисли сир, полынь, хокири) ва дар айни замон, риояи гигиенаро барои пешгирии дубора сироят шудан (реинвазия) тавсия додааст.

Аммо шояд ҳайратангезтарин паҳлуи мероси Ибни Сино ташкили амалии мубориза бо инфексияҳо дар беморхонаҳо бошад. Вай дар замони худ изоляцияи дохилибеморхонавиро ҷорӣ карда буд: беморони сироятӣ аз беморони дигар ҷудо карда мешуданд, барои онҳо боксҳои махсус (палатаҳои алоҳида) ҷудо карда мешуд, ва ҳатто персонали алоҳида (табиб ва ходимони тиббӣ) ба онҳо хизмат мерасонд. Вай риояи тозагии қатъиро дар беморхонаҳо: тоза кардани фаршҳо, шамолдиҳӣ, безараргардонии олатҳои тиббӣ — талаб мекард. Ин чорабиниҳо дар Аврупо танҳо дар асрҳои XIX, баъди ҷорӣ шудани асептика ва антисептикаи Лайстер ва Земмелвайс дубора кашф шуданд.

Абуалӣ ибни Сино бо ақли нодири худ, ҳазор сол пеш, ҳангоме ки аксари ҷаҳон ҳанӯз дар хоби ҷаҳолат буд, пойдевори эпидемиологияи муосирро гузошт. Ӯ назарияи микробҳо, усули карантин (изоляцияи 40-рӯза), принсипҳои гигиена, тафовут ва табобати бемориҳои сироятӣ — чумогу вабо, вараҷа, сул, проказа, кирмҳои рӯда — ва муҳимтар аз ҳама, системаи профилактикаро (пешгирӣ) таҳия намуд. Имрӯз, дар замони пандемияҳои глобалӣ, вақте мо карантин ҷорӣ мекунем, дастонамонро бо собун мешӯем, ҳаворо шамол медиҳем ё дар беморхонаҳо палатаҳои изолятсия месозем, бояд дар хотир дошта бошем, ки ҳамаи ин усулҳои самаранок тавассути бузургмарди тоҷик — Абуалӣ ибни Сино — таҳия ва ба таври илмӣ асоснок шудаанд. Мероси эпидемиологии Ибни Сино на танҳо як саҳифаи таърихист, балки дастури амалии тибби муосир мебошад, ки то ҳол ҳастии худро аз даст надодааст.

Кафедраи эпидемиология ба номи профессор Рофиев Ҳ.Қ.