Дар таърихи ташаккул ва рушди илми тибби тоҷик номи фарзандони фидокоре бо ҳарфҳои заррин сабт шудааст, ки умри худро ба ҳифзи саломатии инсон, рушди илми тиб, тарбияи мутахассисони ҷавон ва пешрафти соҳаи тандурустӣ бахшидаанд. Яке аз чунин чеҳраҳои барҷаста Бобохоҷаев Муҳаммад Хоҷаевич, терапевти маъруф, доктори илмҳои тиб, профессор, Арбоби шоистаи илми Ҷумҳурии Тоҷикистон, иштирокчии Ҷанги Бузурги Ватанӣ ва яке аз намояндагони шинохтаи мактаби терапияи тоҷик мебошад. Ҳаёти пуршараф ва фаъолияти бисёрҷанбаи ӯ намунаи равшани садоқат ба касб, илм, Ватан ва инсон ба ҳисоб меравад.

Муҳаммад Хоҷаевич Бобохоҷаев соли 1924 ба дунё омада, дар давраи пуртазоди таърихӣ ба камол расид. Насли ӯ шоҳиди дигаргуниҳои бузурги иҷтимоӣ, сиёсӣ ва фарҳангӣ гардид. Аз солҳои аввали ҷавонӣ ӯ ба омӯзиш, донишандӯзӣ ва фаъолияти ҷамъиятӣ таваҷҷуҳи хосса зоҳир намуда, роҳи зиндагии худро бо маориф ва тиб пайваст. Тақдири ӯ баъдтар чунин рақам зад, ки дар баробари омӯзгорӣ ва фаъолияти табобатӣ ба майдони ҷанг низ ворид шавад ва вазифаи муқаддаси ҳимояи Ватанро иҷро намояд.

Қадамҳои нахустини фаъолияти касбии Муҳаммад Хоҷаевич ба соҳаи маориф пайванд доштанд. Соли 1939 ӯ Омӯзишгоҳи тиббии Ленинободро (ҳоло вилояти Суғд бо маркази маъмуриаш шаҳри Хуҷанд) ба анҷом расонида, соли 1941 дар Донишкадаи омӯзгории шаҳри Тошкент таҳсил кардааст. Ӯ ҳамчун омӯзгори физика ва математика фаъолият намуда, мудири қисми таълим ва директори мактаби ибтидоии №5-и ҷамоати деҳоти Даҳана низ буд. Ин марҳилаи зиндагӣ барои ташаккули шахсияти ӯ аҳамияти бузург дошт. Таҷрибаи омӯзгорӣ ба ӯ имкон дод, ки минбаъд дар фаъолияти донишгоҳӣ ба масъалаҳои таълиму тарбияи табибони ҷавон бо масъулияти баланд муносибат намояд.

Аммо солҳои ҷанг ба зиндагии ӯ тағйири ҷиддӣ ворид карданд. Аз соли 1942 то соли 1946 Муҳаммад Хоҷаевич дар сафи Артиши Сурх хизмат намуда, иштирокчии Ҷанги Бузурги Ватанӣ гардид. Барои ҷавоне, ки ҳанӯз дар оғози роҳи зиндагӣ қарор дошт, ин солҳои пурмашаққат мактаби бузурги ирода, матонат, масъулият ва садоқат ба Ватан буданд. Таҷрибаи ҷангӣ дар шахсияти ӯ сифатҳои инсонӣ ва шаҳрвандиро боз ҳам устувор гардонид. Баъди бозгашт аз хизмати ҳарбӣ ӯ бо азми қавӣ таҳсилу фаъолияти касбии худро идома дод.

Соли 1951 Муҳаммад Хоҷаевич Донишкадаи тиббии Тоҷикистонро хатм намуда, тамоми неру ва дониши худро ба соҳаи тиб бахшид. Ҳамин сол барои ӯ оғози марҳилаи нави зиндагӣ - зиндагии як табиби касбӣ, омӯзгори муассисаи таҳсилоти олии тиббӣ ва муҳаққиқи соҳаи тиб гардид. Ӯ дар Донишгоҳи тиббӣ ҳамчун ассистент, сипас дотсент фаъолият намуда, дар солҳои 1951-1960 иҷрокунандаи вазифаи мудири кафедраи муолиҷа буд.

Дар солҳои баъдӣ фаъолияти илмии ӯ боз ҳам густариш ёфт. Солҳои 1960-1963 Муҳаммад Хоҷаевич докторанти Пажӯҳишгоҳи биофизикаи Академияи илмҳои тиббии ИҶШС буд. Ин давра дар ташаккули ҷаҳонбинии илмӣ ва такмили донишу таҷрибаи ӯ нақши муҳим бозид. Муҳити илмии сатҳи иттиҳодиявӣ ба ӯ имконият фароҳам овард, ки масъалаҳои мубрами тибби назариявӣ ва амалӣ, усулҳои нави таҳқиқ ва ташхиси бемориҳоро амиқтар омӯзад ва таҷрибаи бадастовардаашро минбаъд дар Тоҷикистон татбиқ намояд.

Соли 1964 Муҳаммад Хоҷаевич ба дараҷаи илмии доктори илмҳои тиб ноил гардид ва соли 1965 ба унвони профессор сазовор шуд. Ин дастовардҳо натиҷаи заҳмати чандинсолаи пайваста, ҷустуҷӯҳои илмӣ ва таҷрибаи ғании табобатӣ буданд. Ҳанӯз соли 1969 хизматҳои ӯ дар рушди илми тиб ва омодасозии мутахассисон бо унвони ифтихории Арбоби шоистаи илми ҶШС Тоҷикистон қадрдонӣ гардиданд.

Профессор Бобохоҷаев М. Х. дар баробари корҳои илмӣ ва табобатӣ дар рушди сохтори таълимии муассисаи тиббӣ низ саҳми арзанда гузошт. Аз соли 1964 то соли 1974 мудири кафедраи муттаҳидаи терапияи факултетҳои педиатрӣ ва дандонпизишкӣ, сипас мудири кафедраи терапияи факултетӣ ва госпиталӣ буд. Аз соли 1974 то соли 1992 вазифаи мудири кафедраи бемориҳои даруниро ба уҳда дошт. Дар ин муддат ӯ на танҳо ҳамчун роҳбари кафедра, балки ҳамчун омӯзгори сертаҷриба, табиби донишманд ва роҳнамои чандин насли мутахассисони ҷавон фаъолият кард.

Кафедра барои профессор Бобохоҷаев М. Х. танҳо як сохтори таълимӣ набуд. Он барои ӯ мактаби илм, таҷриба ва тарбияи инсонӣ ба ҳисоб мерафт. Ӯ ба шогирдони худ меомӯзонд, ки табиб будан танҳо доштани дониши тиббӣ нест. Табиб пеш аз ҳама бояд масъулиятшинос, инсонпарвар, ботаҳаммул, дақиқкор ва дар назди бемор содиқ бошад. Дар фаъолияти омӯзгории ӯ ҳамеша робитаи ногусастании илм ва амалияи тиббӣ мавқеи марказӣ дошт.

Дар баробари фаъолияти донишгоҳӣ профессор Бобохоҷаев М. Х. дар сатҳи ҷумҳурӣ низ нақши муҳим дошт. Солҳои 1964–1987 ӯ ҳамчун сармутахассиси терапевти Вазорати тандурустии ҷумҳурӣ фаъолият намуд. Ин масъулияти бузург аз ӯ донишу таҷрибаи васеъ, қобилияти ташкилотчигӣ ва муносибати масъулона ба масъалаҳои тандурустии аҳолиро талаб мекард. Ӯ дар таҳияи равишҳои ташхису табобати бемориҳои дарунӣ ва баланд бардоштани сатҳи хизматрасонии тиббӣ саҳм гузошта, таҷрибаи илмии худро дар хизмати амалияи тиббӣ қарор дод.

Фаъолияти илмии профессор Бобохоҷаев М. Х. доманаи васеъ дошт. Ӯ муаллифи зиёда аз 400 таълифоти илмӣ буда, дар онҳо масъалаҳои муҳими тибби назариявӣ ва амалӣ мавриди таҳқиқ қарор гирифтаанд. Ин мероси илмӣ далели он аст, ки ӯ илмро на ҳамчун унвони расмӣ, балки ҳамчун воситаи ҷустуҷӯи ҳақиқат ва беҳтар намудани сифати табобат қабул мекард. Барои ӯ ҳар як таҳқиқоти илмӣ бояд дар ниҳоят ба беҳбудии саломатии инсон ва рушди соҳаи тиб мусоидат мекард.

Номи профессор Бобохоҷаев М. Х. бо тарбияи кадрҳои баландихтисоси тиббӣ низ сахт пайванд дорад. Дар тӯли фаъолияти тӯлонии омӯзгорӣ ва роҳбарии кафедра ӯ ба чандин насли донишҷӯён, табибон, муҳаққиқон ва омӯзгорони ҷавон дарси касбият ва масъулият омӯхт. Бисёре аз шогирдони ӯ баъдтар дар муассисаҳои гуногуни тандурустии кишвар фаъолият намуда, анъанаҳои мактаби терапияи тоҷикро идома доданд.

Соли 1992, баъди солҳои тӯлонии фаъолияти илмӣ ва роҳбарӣ дар низоми таҳсилоти тиббӣ, ӯ роҳбарии Беморхонаи ҷумҳуриявии реаниматсионии шаҳри Хуҷандро ба уҳда гирифт. Дар солҳои 1992-1996 ӯ дар ин муассиса фаъолият намуда, таҷрибаи бойи касбии худро дар яке аз самтҳои ҳассос ва масъулиятноки тиб ёрии таъҷилӣ ва эҳёгарӣ истифода бурд. Ин марҳилаи фаъолияти ӯ бори дигар собит намуд, ки барои табиби ҳақиқӣ синну сол ва мансаб монеа нестанд; таҷриба ва дониш бояд ҳамеша дар хизмати бемор ва ҷомеа қарор дошта бошанд.

Солҳои 1996-1998 профессор Бобохоҷаев М. Х. директори Коллеҷи тиббии шаҳри Хуҷанд буд. Ҳамин тавр, фаъолияти ӯ бо тамоми зинаҳои соҳаи тиб аз омӯзиши ибтидоӣ ва табобат то роҳбарии кафедра, муассисаи тандурустӣ ва муассисаи таълимии тиббӣ пайванди ногусастанӣ дошт. Ин роҳи тӯлонӣ нишон медиҳад, ки ӯ дар ҳар вазифае, ки ба уҳда дошт, масъулияти касбӣ ва рисолати инсонии худро дар мадди аввал гузоштааст.

Нақши ӯ дар рушди тибби шаҳри Хуҷанд ва минтақаи шимоли Тоҷикистон низ қобили зикр аст. Хуҷанд дар таърихи тибби тоҷик яке аз марказҳои муҳими ташаккули кадрҳои тиббӣ ва рушди хизматрасонии тиббӣ ба шумор меравад. Профессор Бобохоҷаев М. Х. дар ин раванд бо фаъолияти илмӣ, омӯзгорӣ ва роҳбарии худ саҳми назаррас гузошт. Аз ин рӯ, номи ӯ на танҳо ба таърихи як кафедра ё муассисаи тиббӣ, балки ба таърихи рушди тибби муосири тоҷик пайванд гирифтааст.

Хизматҳои илмӣ ва ҷамъиятии профессор бо гирифтани унвонҳои гуногун қадрдонӣ шуданд. Ӯ ҳамчун академик ва ноиби президенти Академияи халқии «Нури Хуҷанд» низ фаъолият намуда, дар ҳаёти илмӣ ва фарҳангии ҷомеа саҳми худро гузоштааст. Ин ҷанбаи фаъолияти ӯ аз он шаҳодат медиҳад, ки доираи ҷаҳонбинии профессор танҳо бо соҳаи тиб маҳдуд набуд. Ӯ ба илм, маориф, фарҳанг ва маърифати ҷомеа ҳамчун унсурҳои ба ҳам пайванди пешрафти инсон муносибат мекард.

Зиндагии профессор Бобохоҷаев М. Х. намунаи равшани пайванди се рисолати бузург- Ватан, илм ва инсон аст. Ӯ дар солҳои ҷанг Ватанро ҳимоя кард, дар солҳои баъдӣ ба роҳи илм ва табобат ворид шуд ва даҳсолаҳо барои тарбияи табибони ҷавон заҳмат кашид. Агар солҳои ҷанг ӯро ҳамчун сарбози содиқи Ватан муаррифӣ карда бошанд, пас солҳои фаъолияти илмӣ ва омӯзгорӣ ӯро ҳамчун сарбози илм ва саломатии инсон шиносонданд.

Имрӯз, ки Тоҷикистон 35-солагии Истиқлоли давлатии худро таҷлил мекунад, ёдоварӣ аз чунин чеҳраҳои барҷастаи илми миллӣ аҳамияти хос дорад. Истиқлол танҳо як рӯйдоди таърихӣ нест; он барои эҳёи арзишҳои миллӣ, арҷгузорӣ ба мероси илмӣ ва маънавӣ ва муаррифии хизматҳои фарзандони фарзонаи миллат заминаи мусоид фароҳам овард. Дар ин раванд омӯзиши зиндагӣ ва фаъолияти олимоне чун профессор Бобохоҷаев М. Х. аҳамияти тарбиявии бузург дорад.

Зеро имрӯз, вақте сухан дар бораи рушди соҳаи тандурустӣ, таҳкими заминаи илмӣ ва омодасозии мутахассисони баландихтисос меравад, таҷрибаи чунин олимон ҳамчун мактаби гаронбаҳо хизмат мекунад. Маҳз бо меҳнати онҳо заминаҳои илмӣ, таълимӣ ва амалии тибби тоҷик тадриҷан ташаккул ёфта, ба наслҳои минбаъда мерос гузошта шуданд.

Профессор Бобохоҷаев Муҳаммад Хоҷаевич соли 2003 дар шаҳри Хуҷанд аз олам даргузашт. Аммо марги инсон ба маънои аз байн рафтани номи ӯ нест. Барои олим зиндагии воқеӣ дар осори илмӣ, шогирдон, андешаҳо ва корҳои ба анҷомрасонидааш идома меёбад. Зиёда аз 400 таълифи илмӣ, фаъолияти чандинсолаи омӯзгорӣ, роҳбарии кафедраҳо, хизмати давлатӣ дар соҳаи тандурустӣ ва тарбияи чандин насли табибон мероси гаронбаҳои ӯст.

Имрӯз номи профессор Бобохоҷаев Муҳаммад Хоҷаевичро метавон дар қатори он фарзандони содиқи миллат гузошт, ки зиндагии худро ба роҳи дониш, хизмати Ватан ва ҳифзи саломатии инсон бахшидаанд. Ӯ ҳамзамон сарбоз, омӯзгор, табиб, олим, роҳбар ва тарбиятгар буд. Ҳар як марҳилаи зиндагии ӯ саҳифаи алоҳидаи як умри пурмаъно мебошад.

Арзиши воқеии чунин шахсиятҳо дар он аст, ки онҳо бо рафтору фаъолияти худ ба наслҳои баъдӣ роҳи зиндагӣ нишон медиҳанд. Профессор Бобохоҷаев М. Х. низ аз ҳамин зумра буд. Ӯ собит кард, ки илму дониш вақте арзиши ҳақиқӣ пайдо мекунад, ки ба хизмати инсон равона шавад, унвони илмӣ вақте маъно дорад, ки бо масъулияти иҷтимоӣ пайваст бошад ва табиб вақте табиби ҳақиқист, ки дар баробари дониши касбӣ қалби инсонӣ низ дошта бошад.

Дар остонаи таҷлили 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, гиромидошти номи чунин олимон арҷгузорӣ ба таърихи илми миллӣ ва эҳтиром ба насли созандагони мактаби тибби тоҷик мебошад. Зеро ҳар як дастоварди имрӯзаи соҳаи тандурустӣ решаҳои худро дар заҳмати олимону омӯзгорони гузашта дорад. Профессор Бобохоҷаев Муҳаммад Хоҷаевич яке аз чеҳраҳои равшани ҳамин насли фидокор буд шахсияте, ки умри худро ба илм, маориф, тиб ва хизмати инсон бахшида, номи худро дар таърихи тибби тоҷик боқӣ гузошт.

Хотираи чунин фарзандони миллат ҳаргиз кӯҳна намешавад. Зеро осори илмӣ мемонад, шогирдон мемонанд, мактаби илмӣ мемонад ва муҳимтар аз ҳама, сабақи зиндагии онҳо барои наслҳои оянда ҳамчун чароғи раҳнамо хизмат мекунад.

ШУЪБАИ ИТТИЛООТ ВА РОБИТА БО ҶОМЕА