Тоҷикистон кишвари кӯҳсор буда, тақрибан 93 фоизи қаламравашро кӯҳҳо ташкил медиҳанд. Маҳз ҳамин шароити табиӣ боис гардидааст, ки дар ҳудуди кишвар ҳазорҳо пирях ташаккул ёбанд. Пиряхҳо ҳамчун анбори табиии оби ширин хизмат мекунанд ва дар низоми обии на танҳо Тоҷикистон, балки тамоми минтақаи Осиёи Марказӣ нақши калидӣ доранд.

Дар шароити иқлими хушк ва нимхушки минтақа, захираҳои обӣ арзиши стратегӣ доранд. Кишоварзӣ, саноат, энергетика ва таъмини аҳолӣ бо оби ошомиданӣ мустақиман ба ҷараёни дарёҳое вобастаанд, ки аз пиряхҳо сарчашма мегиранд. Аз ин рӯ, пиряхҳои Тоҷикистонро метавон пояи асосии амнияти обии минтақа номид.

Пиряхҳои асосии кишвар дар қаторкӯҳҳои Помир, Ҳисор ва дигар минтақаҳои баландкӯҳ ҷойгир шудаанд. Тоҷикистон дорои зиёда аз 8 ҳазор пирях мебошад, ки масоҳати умумии онҳо ҳазорҳо километри мураббаъро ташкил медиҳад.

Яке аз бузургтарин пиряхҳои ҷаҳон - Пиряхи Федченко - дар шарқи кишвар воқеъ гардидааст. Дарозии он зиёда аз 70 километр буда, аз ҷиҳати ҳаҷм ва захираи об яке аз калонтарин пиряхҳои берун аз минтақаҳои қутбӣ ба ҳисоб меравад.

Ин пиряхҳо дар давоми ҳазорсолаҳо дар натиҷаи ҷамъшавӣ ва фишурдашавии барф ба вуҷуд омадаанд. Онҳо ба мисли “бонк”-и табиии об амал мекунанд: дар фасли сармо барфро захира намуда, дар фасли гармо тадриҷан об мешаванд ва дарёҳоро бо об таъмин менамоянд.

Пиряхҳои Тоҷикистон сарчашмаи асосии бисёр дарёҳои бузурги Осиёи Марказӣ мебошанд. Аз ҷумла, дарёҳои Ому ва Сир аз обшавии барфу пиряхҳо ғизо мегиранд.

Дар фасли тобистон, вақте ки боришот кам мешавад ва талабот ба об зиёд мегардад, маҳз обшавии пиряхҳо ҷараёни мӯътадили обро таъмин мекунад. Ин раванд барои кишварҳои поёноб - Ӯзбекистон, Туркманистон ва Қазоқистон - аҳамияти ҳаётӣ дорад.

Обҳои пиряхӣ на танҳо барои нӯшидан, балки барои обёрии заминҳои кишоварзӣ, хусусан парвариши пахта, гандум ва дигар зироатҳо истифода мешаванд. Бидуни ин захираҳо рушди соҳаи аграрии минтақа ғайриимкон хоҳад буд.

Иқтисодиёти Тоҷикистон асосан ба энергетикаи обӣ такя мекунад. Неругоҳҳои барқи обӣ аз ҷараёни дарёҳое истифода мебаранд, ки сарчашмаи онҳо пиряхҳо мебошанд. Ин имконият медиҳад, ки кишвар қисми зиёди нерӯи барқи худро аз манбаи барқароршаванда истеҳсол намояд.

Ғайр аз ин, захираҳои обии пиряхӣ барои рушди саноат, моҳипарварӣ ва таъмини аҳолӣ бо оби тоза аҳамияти калон доранд. Дар шароити афзоиши аҳолӣ ва зиёд шудани талабот ба захираҳои табиӣ, аҳамияти стратегӣ доштани ин сарват боз ҳам бештар мегардад.

Дар даҳсолаҳои охир бинобар гармшавии глобалӣ бисёре аз пиряхҳо рӯ ба коҳиш овардаанд. Баланд шудани ҳарорати миёнаи солона боиси тезтар об шудани яхҳо мегардад. Агар ин раванд идома ёбад, дар оянда ҳаҷми умумии захираи об кам шуда метавонад.

Дар марҳилаи аввал, обшавии босуръат метавонад боиси зиёд шудани ҳаҷми об ва сар задани сел гардад. Аммо дар дарозмуддат коҳиш ёфтани пиряхҳо ба кам шудани ҷараёни дарёҳо оварда мерасонад. Ин ҳолат метавонад ба амнияти обӣ, истеҳсоли нерӯи барқ ва рушди кишоварзӣ таъсири манфӣ расонад.

Илова бар ин, хатари шикастани кӯлҳои пиряхӣ ва офатҳои табиӣ меафзояд. Аз ин рӯ, омӯзиш, мониторинг ва истифодаи технологияҳои муосир барои назорати вазъи пиряхҳо хеле муҳим аст.

Азбаски дарёҳои асосии минтақа аз ҳудуди якчанд давлат мегузаранд, масъалаи истифодаи оқилонаи об бояд дар доираи ҳамкории минтақавӣ ҳал карда шавад. Танзими одилонаи захираҳои обӣ, мубодилаи маълумот ва татбиқи барномаҳои муштараки экологӣ метавонад суботи минтақаро таъмин намояд.

Тоҷикистон ҳамчун кишвари болооб дар масъалаи об ва ҳифзи пиряхҳо ташаббусҳои байналмилалиро пешниҳод кардааст. Баланд бардоштани маърифати экологӣ, кам кардани партоби газҳои гулхонаӣ ва истифодаи манбаъҳои барқароршавандаи энергия аз ҷумлаи тадбирҳои муҳим мебошанд.

Пиряхҳои Тоҷикистон сарвати бебаҳои табиат буда, манбаи асосии захираҳои обии Осиёи Марказӣ ба ҳисоб мераванд. Онҳо на танҳо оби ширинро захира мекунанд, балки устувории иқтисодӣ, энергетикӣ ва экологии минтақаро таъмин менамоянд.

Дар шароити тағйирёбии иқлим ҳифз ва истифодаи оқилонаи ин сарват аҳамияти махсус касб мекунад. Танҳо тавассути ҳамкории байналмилалӣ, сиёсати дурусти экологӣ ва муносибати масъулона метавон пиряхҳоро барои наслҳои оянда нигоҳ дошт.

Бадалова З.А.-дотсенти кафедраи бемориҳои кӯдаконаи №1 ба номи профессор Аминов Ҳ.Ҷ.