Омӯзгор дар таърихи тамаддуни инсонӣ ҳамеша яке аз шахсиятҳои калидӣ ва таъсиргузор ба ҳисоб меравад. Агар илм сарчашмаи пешрафти ҷомеа бошад, пас омӯзгор шахсест, ки ин донишро ба наслҳои нав интиқол медиҳад, қобилияти фикрронии онҳоро ташаккул медиҳад ва онҳоро ба роҳи маърифат, ахлоқ, масъулият ва созандагӣ ҳидоят менамояд. Маҳз тавассути фаъолияти омӯзгор ҷомеа на танҳо дониш мегирад, балки арзишҳои маънавӣ, фарҳангӣ ва иҷтимоии худро ба насли оянда интиқол медиҳад. Касби омӯзгорӣ аз ҷумлаи касбҳое мебошад, ки натиҷаи фаъолияти он на ҳамеша фавран намоён мегардад. Омӯзгор имрӯз ба хонанда дониш медиҳад, аммо самараи ин меҳнат метавонад баъд аз солҳои зиёд, дар фаъолияти касбӣ, илмӣ, иҷтимоӣ ва шаҳрвандии шогирд зоҳир шавад. Аз ҳамин ҷиҳат, меҳнати омӯзгор меҳнати ояндасоз аст. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ба мақоми омӯзгор ва рушди соҳаи маориф таваҷҷуҳи махсус зоҳир мегардад. Рӯзи омӯзгорон ҳамчун иди касбӣ ҳар сол дар рӯзи якшанбеи ҳафтаи якуми моҳи октябр таҷлил мешавад ва он рамзи эҳтиром ба аҳли таълиму тарбия мебошад. Таҷлили ин рӯз танҳо як маросими идона нест. Он имконият медиҳад, ки ҷомеа ба нақши омӯзгор дар ташаккули шахсият, рушди илму дониш, тарбияи насли ҷавон ва пешрафти давлат таваҷҷуҳ намояд.

Маърифат яке аз муҳимтарин пояҳои рушди ҷомеа мебошад. Ҷомеае, ки ба дониш, илм ва таълим такя мекунад, барои рушди устувор имкониятҳои бештар дорад. Дар маркази ин раванд омӯзгор қарор дорад. Омӯзгор танҳо донишу маълумот намедиҳад. Ӯ ба хонанда тарзи фикр кардан, савол гузоштан, таҳлил намудан ва мустақилона ба хулоса омаданро меомӯзонад. Агар омӯзиш танҳо аз азхудкунии маълумот иборат бошад, пас таълим дар маънои васеътар бояд қобилияти истифодаи донишро дар ҳаёти воқеӣ ташаккул диҳад. Омӯзгори муосир бояд на танҳо соҳиби дониши касбӣ, балки шахси дорои ҷаҳонбинии васеъ, фарҳанги баланд ва қобилияти муоширати муассир бошад. Зеро шахсияти омӯзгор ба хонанда таъсири мустақим мерасонад. Муносибати эҳтиромона, адолат, сабр, масъулият ва таваҷҷуҳ ба қобилияти ҳар як хонанда аз сифатҳое мебошанд, ки муҳити солими таълимиро ба вуҷуд меоранд. Дар ин замина, омӯзгор ҳамчун роҳнамо баромад мекунад. Ӯ ба хонанда нишон медиҳад, ки дониш танҳо барои гирифтани баҳо нест, балки воситаи шинохти ҷаҳон, ҳалли масъалаҳо ва беҳтар намудани зиндагии инсон мебошад.

Мактаб яке аз муҳимтарин муҳитҳои иҷтимоии ташаккули инсон мебошад. Кӯдак солҳои муҳими ҳаёти худро дар муассисаи таълимӣ мегузаронад. Дар ин давра на танҳо сатҳи дониш, балки муносибат ба меҳнат, ҷомеа, дигарон ва худ ташаккул меёбад. Омӯзгор дар ин раванд мавқеи махсус дорад. Ӯ метавонад ба ташаккули ҷаҳонбинии хонанда таъсири назаррас расонад. Муносибати дурусти омӯзгор метавонад шавқу ҳаваси хонандаро ба илм зиёд кунад, қобилияти эҷодии ӯро инкишоф диҳад ва боварии ӯро ба қувваи худ мустаҳкам намояд. Аз ин рӯ, вазифаи омӯзгор танҳо иҷрои барномаи таълимӣ нест. Муҳим аст, ки дар раванди таълим барои рушди шахсияти хонанда низ шароит фароҳам оварда шавад. Ҳар як кӯдак қобилият ва хусусияти худро дорад. Яке дар фанҳои дақиқ муваффақ мешавад, дигаре ба забон ва адабиёт таваҷҷуҳ дорад, саввумӣ истеъдоди эҷодӣ ё техникӣ нишон медиҳад. Вазифаи омӯзгори хуб аз он иборат аст, ки ин қобилиятҳоро сари вақт муайян намуда, барои рушди онҳо замина муҳайё созад. Аз ин нигоҳ, омӯзгор на танҳо омӯзандаи дониш, балки дарёфткунанда ва парваришкунандаи истеъдод низ мебошад.

Маориф ва тарбия ду ҷанбаи аз ҳам ҷудонашавандаи раванди таълим мебошанд. Дониш бе ахлоқ метавонад самти дурусти истифодаи худро аз даст диҳад. Аз ин рӯ, вазифаи мактаб ва омӯзгор танҳо тарбияи шахси босавод нест, балки ташаккули инсони масъулиятшинос ва дорои фарҳанги баланд мебошад. Дар раванди таълиму тарбия эҳтиром ба падару модар, калонсолон, ҳамсолон, қонун, арзишҳои миллӣ ва фарҳангӣ бояд мавқеи муҳим дошта бошад. Дар Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақоми омӯзгор» аз ҷумла таъкид шудааст, ки омӯзгор бояд таълимгирандагонро дар рӯҳияи ватандӯстӣ, риояи қонун, эҳтиром ба ҳуқуқу озодиҳои инсон, падару модар ва арзишҳои фарҳангию миллӣ тарбия намояд. Тарбияи ахлоқӣ танҳо тавассути сухан сурат намегирад. Рафтори худи омӯзгор барои хонанда намуна мебошад. Агар омӯзгор боинтизом, одил, масъулиятшинос ва боэҳтиром бошад, ин хислатҳо метавонанд ба хонанда низ таъсир расонанд. Аз ин рӯ, шахсияти омӯзгор қисми муҳими раванди тарбия мебошад.

Пешрафти ҳар як давлат ба сатҳи рушди неруи инсонӣ вобастагии зиёд дорад. Неруи инсонӣ бошад, пеш аз ҳама тавассути низоми босифати маориф ташаккул меёбад. Ҳар як олим, табиб, муҳандис, ҳуқуқшинос, иқтисодчӣ, омӯзгор ва мутахассиси дигар дар марҳилаи муайяни ҳаёти худ шогирди як омӯзгор будааст. Аз ин рӯ, метавон гуфт, ки омӯзгор дар ташаккули тамоми низоми касбии ҷомеа саҳми мустақим дорад. Махсусан дар замони рушди босуръати илм ва технология талабот ба сифати таълим бештар мегардад. Донишҳое, ки имрӯз навтарин ба ҳисоб мераванд, метавонанд баъд аз чанд сол тағйир ёбанд. Аз ин рӯ, вазифаи омӯзгор танҳо додани донишҳои омода нест. Ӯ бояд дар хонанда қобилияти омӯзиши доимиро ташаккул диҳад. Қобилияти мустақилона ҷустуҷӯ намудани маълумот, таҳлил кардани манбаъҳо, муқоисаи далелҳо ва истифодаи дурусти технологияҳои иттилоотӣ ба яке аз малакаҳои муҳимми инсон дар асри XXI табдил ёфтааст.

Дар чунин шароит омӯзгори муосир бояд ҳам омӯзанда ва ҳам омӯзонанда бошад. Технологияҳои рақамӣ ҳаёти ҷомеаро ба таври назаррас тағйир додаанд. Имрӯз хонанда метавонад тавассути интернет ба ҳазорҳо китоб, мақола, лексия ва дигар маводи таълимӣ дастрасӣ пайдо кунад. Дар чунин шароит баъзан чунин савол ба миён меояд: оё рушди технологияҳо нақши омӯзгорро кам мекунад? Дар асл, технология метавонад воситаи пурқуввати таълим бошад, вале нақши омӯзгорро пурра иваз карда наметавонад. Маълумот ва дониш як чиз нестанд. Интернет метавонад маълумоти зиёд пешниҳод кунад, аммо омӯзгор ба хонанда меомӯзонад, ки кадом маълумот боэътимод аст, чӣ гуна онро таҳлил кардан лозим ва чӣ гуна донишро дар амал истифода бурдан мумкин аст. Омӯзгор инчунин ҷанбаи инсонии таълимро таъмин мекунад. Муошират, дастгирӣ, ҳавасмандкунӣ, арзёбии инфиродӣ ва дарки ҳолати равонии хонанда аз ҷанбаҳое мебошанд, ки танҳо тавассути технология таъмин намудани онҳо душвор аст. Аз ин рӯ, истифодаи технологияҳои рақамӣ бояд ҳамчун воситаи такмили кори омӯзгор, на ҳамчун ивазкунандаи ӯ, баррасӣ гардад.

Забон воситаи асосии таълим мебошад. Бидуни забони рушдёфта интиқоли дониш, таҷриба ва фарҳанг душвор мегардад. Омӯзгор дар рушди фарҳанги забонии хонанда нақши муҳим дорад. Сухани дуруст, равон ва мантиқии омӯзгор метавонад ба ташаккули малакаи гуфтор ва навиштори хонанда таъсир расонад. Ин масъала махсусан дар шароити рушди воситаҳои рақамӣ муҳим аст. Истифодаи шабакаҳои иҷтимоӣ ба шакли муоширати ҷавонон таъсири назаррас расонида истодааст. Аз ин рӯ, мактаб бояд на танҳо саводи умумӣ, балки фарҳанги дурусти истифодаи забонро низ ташаккул диҳад. Омӯзгори соҳибфарҳанг метавонад дар хонанда муҳаббат ба китоб, адабиёт ва забони модариро бедор кунад. Мутолиаи осори адабӣ на танҳо захираи луғавиро васеъ мекунад, балки ҷаҳонбинӣ ва қобилияти фикрронии инсонро низ инкишоф медиҳад. Дар ин замина, омӯзгор ҳамчун пайвандгари байни мероси фарҳангии гузашта ва тафаккури насли имрӯз баромад мекунад.

Ватандӯстӣ танҳо эҳсоси муҳаббат ба сарзамин нест. Он инчунин эҳтиром ба таърих, фарҳанг, қонун, арзишҳои миллӣ ва масъулият дар назди ҷомеа мебошад. Омӯзгор метавонад дар ташаккули чунин ҷаҳонбинӣ нақши муҳим дошта бошад. Дарсҳои таърих, адабиёт, ҷомеашиносӣ ва дигар фанҳо имконият медиҳанд, ки хонанда бо гузаштаи миллат ва дастовардҳои фарҳангии он шинос шавад. Аммо тарбияи ватандӯстӣ набояд танҳо бо суханҳои умумӣ маҳдуд гардад. Он бояд дар фаъолияти ҳаррӯзаи хонанда — муносибати ӯ ба таҳсил, меҳнат, муҳити зист, ҷомеа ва дигарон — зоҳир шавад.Омӯзгор метавонад ба хонанда фаҳмонад, ки хизмати арзанда ба Ватан танҳо дар шакли фаъолияти давлатӣ ё ҳарбӣ нест. Омӯзиши хуб, интихоби дурусти касб, фаъолияти илмӣ, табобати беморон, сохтмони иншоот, омӯзиши насли нав ва иҷрои софдилонаи ҳар як вазифа низ саҳмгузорӣ ба рушди кишвар мебошад.

Эҳтиром ба омӯзгор дар фарҳанги мардуми тоҷик таърихи тӯлонӣ дорад. Устод ҳамеша ҳамчун шахси дорои дониш, таҷриба ва хирад мақоми махсус доштааст. Ин муносибат дар ҷомеаи муосир низ аҳамияти худро гум накардааст. Баръакс, дар шароити иқтисоди донишбунёд арзиши дониш ва мутахассиси соҳибмаълумот бештар мегардад. Эҳтиром ба омӯзгор бояд танҳо дар рӯзи ид зоҳир нашавад. Он бояд дар муносибати ҳамарӯзаи ҷомеа ба касби омӯзгорӣ, фароҳам овардани шароити муносиб барои фаъолияти касбӣ ва қадрдонии меҳнати омӯзгор инъикос ёбад. Дар соли 2025 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақоми омӯзгор» ба сатҳи қонунгузорӣ ворид гардид; Вазорати маориф ва илм ҳадафҳои онро, аз ҷумла баланд бардоштани мақоми омӯзгор, таъмини ҳуқуқу кафолатҳои иҷтимоӣ ва фароҳам овардани шароити фаъолияти озоди касбӣ шарҳ додааст. Ин раванд нишон медиҳад, ки масъалаи мақоми омӯзгор на танҳо масъалаи касбӣ, балки масъалаи муҳими иҷтимоӣ мебошад.

Эҳтироми ҷомеа ба омӯзгор бо масъулияти баланди касбии ӯ ҳамоҳанг мебошад. Омӯзгор бояд ҳамеша дар ҷустуҷӯи донишҳои нав бошад, малакаҳои касбии худро такмил диҳад ва аз тағйироти соҳаи маориф огоҳ бошад. Касби омӯзгорӣ касби омӯзиши доимист. Муаллиме, ки худ мутолиа намекунад ва донишашро нав намекунад, тадриҷан аз талаботи замон қафо мемонад. Аз ин рӯ, рушди касбии омӯзгор бояд раванди доимӣ бошад. Омӯзиши усулҳои нави таълим, истифодаи технологияҳои муосир, иштирок дар семинару конференсияҳо, мубодилаи таҷриба бо ҳамкорон ва таҳлили натиҷаи кори худ ба баланд гардидани сифати таълим мусоидат мекунанд.

Таълиму тарбия танҳо вазифаи мактаб нест. Оила ва муассисаи таълимӣ бояд ҳамчун ду муҳити ба ҳам алоқаманд амал кунанд. Падару модар аввалин тарбиятгарони кӯдак мебошанд. Омӯзгор бошад, дар муҳити мактаб ин равандро идома медиҳад. Агар байни оила ва мактаб ҳамкории хуб вуҷуд дошта бошад, имконияти ташаккули шахсияти солим ва масъулиятшинос бештар мегардад. Ҳамкории самаранок набояд танҳо ҳангоми ба миён омадани мушкилот сурат гирад. Муоширати мунтазам, мубодилаи маълумот дар бораи пешрафти хонанда ва муҳокимаи роҳҳои рушди қобилияти ӯ метавонанд натиҷаҳои беҳтар диҳанд. Муҳим аст, ки омӯзгор ва падару модар якдигарро рақиб не, балки шарики як ҳадафи умумӣ — рушди кӯдак — донанд.

Ҳар як ҷомеа ба истеъдодҳои нав ниёз дорад. Олимони ҷавон, табибони соҳибистеъдод, муҳандисон, омӯзгорон, эҷодкорон ва мутахассисони дигар асоси рушди минбаъдаи давлатро ташкил медиҳанд. Бисёр истеъдодҳо дар синни мактабӣ зоҳир мешаванд. Агар онҳо сари вақт дастгирӣ нашаванд, имконияти рушди минбаъда метавонад маҳдуд гардад. Омӯзгор яке аз аввалин шахсоне мебошад, ки қобилияти махсуси хонандаро мушоҳида карда метавонад. Аз ин рӯ, таваҷҷуҳ ба хонандагони болаёқат бояд қисми муҳими фаъолияти педагогӣ бошад. Дар баробари ин, дастгирии хонандаи боистеъдод набояд бо омодагӣ ба озмунҳо маҳдуд шавад. Муҳим аст, ки ба ӯ имконияти мустақилона таҳқиқ кардан, савол додан, таҷриба гузаронидан ва андешаи худро баён кардан дода шавад. Ҷомеаи муосир ба иқтисоди дониш ва технология бештар такя мекунад. Дар чунин ҷомеа сарвати асосӣ на танҳо захираҳои табиӣ, балки қобилияти инсон барои тавлид ва истифодаи дониш мебошад. Дар маркази ташаккули чунин ҷомеа маориф қарор дорад. Маориф бошад, бидуни омӯзгори босифат рушд карда наметавонад. Аз ин рӯ, сармоягузорӣ ба омӯзгор дар асл сармоягузорӣ ба ояндаи ҷомеа мебошад. Баланд бардоштани сатҳи касбии омӯзгорон, беҳтар намудани муҳити таълимӣ ва дастгирии ташаббусҳои педагогӣ метавонад ба рушди тамоми низоми иҷтимоӣ таъсир расонад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон низ рушди маориф ҳамчун самти муҳими сиёсати иҷтимоӣ баррасӣ мешавад. Дар маводи расмии Вазорати маориф ва илм омӯзгор ҳамчун яке аз чеҳраҳои меҳварии низоми маориф ва рушди неруи инсонӣ арзёбӣ шудааст.

Рӯзи омӯзгорон фурсати муносибест барои қадрдонии меҳнати шахсоне, ки қисми муҳими ҳаёти худро ба таълиму тарбияи дигарон бахшидаанд. Ин рӯз ҳамчунин имконият медиҳад, ки мо дар бораи масъалаҳои муҳими соҳаи маориф андеша намоем: сифати таълим, омодагии омӯзгор, рушди технологияҳои таълимӣ, тарбияи насли ҷавон, баланд бардоштани фарҳанги китобхонӣ ва дастгирии истеъдодҳо. Таҷлили ин рӯз бояд танҳо табрик ва чорабиниҳои идона набошад. Он метавонад ба як анъанаи ҷамъбасти фаъолияти касбӣ ва муайян намудани вазифаҳои нав табдил ёбад. Ҳар як муассисаи таълимӣ метавонад дар ин рӯз таҷрибаи беҳтарини омӯзгорони худро муаррифӣ кунад, дастовардҳои хонандагонро нишон диҳад ва роҳҳои нави беҳтар намудани сифати таълимро баррасӣ намояд.

Яке аз вазифаҳои муҳимми омӯзгор пайвастани таҷрибаи гузашта бо ниёзҳои имрӯза мебошад. Омӯзгор ба хонанда донишҳои ҷамъшудаи наслҳои пешинро меомӯзонад ва ҳамзамон ӯро ба зиндагии оянда омода мекунад. Ин вазифа дар давраи тағйироти босуръати технологӣ боз ҳам муҳимтар мешавад. Ҷавонон бояд таърихи худро донанд, аммо ҳамзамон ба талаботи ҷаҳони муосир омода бошанд. Омӯзгор метавонад ин ду самтро бо ҳам пайванд диҳад: эҳтиром ба мерос ва омодагӣ ба навоварӣ.Маҳз чунин муносибат имкон медиҳад, ки таҳсилот на танҳо донишҳои гузашта, балки қобилияти сохтани ояндаро низ ба инсон диҳад.

Омӯзгор яке аз муҳимтарин шахсиятҳои ҷомеа мебошад. Ӯ на танҳо дониш медиҳад, балки ҷаҳонбинӣ ташаккул медиҳад, қобилияти фикррониро инкишоф медиҳад, истеъдодҳоро ошкор мекунад ва ба насли ҷавон барои дарёфти ҷойгоҳи худ дар ҷомеа роҳнамоӣ менамояд. Рӯзи омӯзгорон аз ин ҷиҳат танҳо иди касбӣ нест. Он рӯзи эҳтиром ба дониш, маърифат, илм ва меҳнати созандаи инсон мебошад. Ҷомеае, ки ба омӯзгор эҳтиром мегузорад, дар асл ба ояндаи худ эҳтиром мегузорад. Зеро ҳар як табиб, олим, муҳандис, ҳуқуқшинос, иқтисодчӣ, роҳбар ва мутахассиси дигар дар оғози роҳи худ шогирд буд ва дар ташаккули ӯ омӯзгор саҳм дошт. Омӯзгори муосир бояд ба талаботи замон ҷавобгӯ бошад: донишманд, эҷодкор, масъулиятшинос, технологияи муосирро истифода бурда тавонад ва дар баробари ин арзишҳои ахлоқӣ ва фарҳангиро ҳифз намояд. Дар навбати худ, ҷомеа бояд барои омӯзгор шароити муносиб фароҳам оварад, мақоми касбии ӯро эҳтиром кунад ва имконияти рушди доимии касбиро таъмин намояд. Мақоми омӯзгор ва сифати маориф бо ҳам робитаи мустақим доранд. Рӯзи омӯзгорон моро водор месозад, ки ба ҳамаи устодоне, ки бо меҳру муҳаббат ва масъулияти баланд ба таълиму тарбияи насли нав машғуланд, эҳтироми самимӣ баён намоем.

Омӯзгор чароғи роҳи дониш аст. Ӯ имрӯз таълим медиҳад, то ҷомеа фардо рушд кунад. Ӯ ба насли нав дониш медиҳад, то насли нав ояндаро созад. Аз ин рӯ, эҳтиром ба омӯзгор - эҳтиром ба илм, маърифат ва ояндаи миллат мебошад.

Назаров Ш.Қ.- мафедраи бемориҳои ҷарроҳии №1 ба номи академик К.М. Қурбонов