Муқаддима

Дар шароити муосири ҷаҳонишавӣ нақши илм ҳамчун воситаи ҳамкорӣ, муколама ва таҳкими муносибатҳои байналмилалӣ торафт меафзояд. Агар дар асрҳои гузашта неруи иқтисодӣ ва ҳарбӣ нишондиҳандаи асосии нуфузи давлатҳо маҳсуб мешуд, имрӯз кишварҳо тавассути дастовардҳои илмӣ, фарҳангӣ ва зеҳнӣ низ мавқеи худро дар ҷомеаи ҷаҳонӣ таҳким мебахшанд. Дар чунин шароит мафҳуми «дипломатияи илмӣ» (Science Diplomacy) ҳамчун яке аз самтҳои муҳими сиёсати хориҷӣ ва рушди устувор аҳамияти хос пайдо кардааст.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон низ солҳои охир таваҷҷуҳ ба истифодаи имкониятҳои илм ва фарҳанг дар таҳкими нуфузи байналмилалии кишвар бештар гардидааст. Дар ин замина таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Абӯалӣ ибни Сино дар соҳаи тиб бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 23 майи соли 2026 ҳамчун иқдоми муҳимми сиёсӣ, илмӣ ва фарҳангӣ арзёбӣ мешавад. Ин ҷоиза на танҳо ба қадршиносии дастовардҳои олимону муҳаққиқон равона гардидааст, балки метавонад ба абзори муассири дипломатияи илмии Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ табдил ёбад.

Дипломатияи илмӣ ва аҳамияти он дар муносибатҳои байналмилалӣ

Дар даҳсолаҳои охир илм аз доираи фаъолияти сирф академӣ берун баромада, ба яке аз унсурҳои муҳими сиёсати байналмилалӣ табдил ёфтааст. Коршиносони Ҷамъияти Шоҳигарии Британия (Royal Society) ва Ассотсиатсияи Амрико оид ба рушди илм (AAAS) дипломатияи илмиро ҳамчун истифодаи ҳамкориҳои илмӣ барои таҳкими муносибатҳои байни давлатҳо ва ҳалли мушкилоти глобалӣ муайян намудаанд.

Тағйирёбии иқлим, пандемияҳо, амнияти озуқаворӣ, рушди технологияҳои нав ва ҳифзи муҳити зист масъалаҳое мебошанд, ки ҳалли онҳо танҳо тавассути ҳамкории байналмилалии илмӣ имконпазир аст. Аз ин рӯ, бисёр давлатҳо тавассути таъсиси ҷоизаҳои илмӣ, марказҳои тадқиқотӣ ва форумҳои байналмилалӣ кӯшиш мекунанд, ки нуфузи илмии худро густариш диҳанд.

Ҷоизаҳои маъруфи байналмилалӣ, аз ҷумла Ҷоизаи Нобел, Ҷоизаи Ласкер дар соҳаи тиб ва Ҷоизаи Абел дар риёзиёт, танҳо воситаи қадрдонии олимон нестанд. Онҳо ба рамзи эътибори илмии кишварҳои ташаббускор табдил ёфта, ба густариши ҳамкориҳои илмӣ мусоидат менамоянд. Дар ҳамин замина таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Абӯалӣ ибни Сино барои Тоҷикистон имконияти нав фароҳам меорад, то дар фазои илмии ҷаҳон мавқеи фаъолтар касб намояд.

Абӯалӣ ибни Сино ҳамчун рамзи ҷаҳонии илм

Интихоби номи Абӯалӣ ибни Сино барои ҷоиза тасодуфӣ нест. Ӯ аз ҷумлаи нодиртарин шахсиятҳои таърихи башар мебошад, ки мероси илмии ӯ пас аз ҳазор сол ҳам аҳамияти худро гум накардааст.

Абӯалӣ ибни Сино соли 980 мелодӣ дар Афшанаи назди Бухоро ба дунё омада, дар муддати кӯтоҳи умри худ садҳо асар дар соҳаҳои гуногуни дониш таълиф намуд. Осори ӯ соҳаҳои тиб, фалсафа, мантиқ, табиатшиносӣ, риёзиёт, мусиқӣ ва ахлоқро фаро мегирад. Аммо маҳз асари машҳури ӯ — «Ал-Қонун фи-т-тиб» — номи ӯро ҳамчун яке аз асосгузорони тибби илмӣ дар таърихи ҷаҳон ҷовидона гардонидааст.

Таърихнигори маъруфи илм Ҷорҷ Сартон Абӯалӣ ибни Синоро «бузургтарин донишманди ҷаҳони ислом ва яке аз нобиғаҳои барҷастаи таърихи инсоният» номидааст. Ба андешаи файласуфи муосир Сайид Ҳусайн Наср, ибни Сино миёни мероси илмии Юнони қадим, тамаддуни исломӣ ва илми Аврупои навин ҳамчун пули пайвандкунанда хизмат кардааст.

Маҳз ҳамин хусусияти фаромиллӣ ва умумибашарии мероси илмии ӯ имкон медиҳад, ки номи Абӯалӣ ибни Сино ҳамчун рамзи ҳамгироии илмӣ ва фарҳангии халқҳо истифода шавад.

Ҷоизаи байналмилалии Абӯалӣ ибни Сино ва тақвияти нуфузи илмии Тоҷикистон

Дар ҷаҳони муосир давлатҳо бештар мекӯшанд шахсиятҳои барҷастаи таърихии худро ҳамчун воситаи муаррифии фарҳанг ва тамаддуни миллӣ истифода намоянд. Ҷумҳурии Тоҷикистон низ дар солҳои соҳибистиқлолӣ ба эҳёи мероси бузургони миллат таваҷҷуҳи махсус зоҳир менамояд.

Таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Абӯалӣ ибни Сино дар соҳаи тиб идомаи мантиқии ҳамин сиёсат мебошад. Ин ҷоиза метавонад Тоҷикистонро ба яке аз марказҳои муҳими муколамаи байналмилалӣ дар соҳаи тиб ва илм табдил диҳад. Бо гузашти вақт гирди ин ҷоиза шабакаи байналмилалии олимон, муҳаққиқон ва муассисаҳои илмӣ ташаккул ёфта метавонад, ки барои рушди ҳамкориҳои илмӣ аҳамияти бузург хоҳад дошт.

Ҳамзамон ин ҷоиза имконият фароҳам меорад, ки саҳми олимони тоҷик дар рушди илмҳои тиббӣ бештар муаррифӣ гардад. Ҷалби олимон ва мутахассисони хориҷӣ ба ҳамоишҳо, форумҳо ва чорабиниҳои илмии вобаста ба ҷоиза метавонад ба густариши ҳамкориҳои байналмилалӣ мусоидат намояд.

Ҷоиза ҳамчун унсури нерӯи созанда (Soft Power)

Дар илми сиёсатшиносӣ мафҳуми «Неруи созанда» аз ҷониби донишманди амрикоӣ Ҷозеф Най пешниҳод гардидааст. Ба андешаи ӯ, давлатҳо метавонанд на танҳо тавассути иқтидори иқтисодӣ ё низомӣ, балки тавассути ҷаззобияти фарҳангӣ, илмӣ ва арзишҳои миллӣ ба муҳити байналмилалӣ таъсир расонанд.

Аз ҳамин нигоҳ, Ҷоизаи байналмилалии Абӯалӣ ибни Сино метавонад ба яке аз абзорҳои муҳими неруи созандаи соҳаи илмӣ Тоҷикистон табдил ёбад. Зеро номи ибни Сино дар тамоми ҷаҳон ҳамчун рамзи дониш, маърифат ва инсонгароӣ шинохта шудааст. Пайвастани номи Тоҷикистон ба чунин шахсияти бузурги таърихӣ метавонад симои байналмилалии кишварро боз ҳам таҳким бахшад.

Ғайр аз ин, ҷоиза метавонад таваҷҷуҳи ҷомеаи илмии ҷаҳониро ба Тоҷикистон бештар намояд ва барои рушди сайёҳии илмӣ, мубодилаи академӣ ва лоиҳаҳои муштараки тадқиқотӣ заминаи мусоид фароҳам созад.

Илм, инсонгароӣ ва арзишҳои синоӣ

Яке аз хусусиятҳои муҳими таълимоти Абӯалӣ ибни Сино инсонгароии амиқи он мебошад. Ӯ тибро танҳо воситаи табобати бемориҳо намедонист, балки онро ҳунари ҳифзи шаъну шарафи инсон меҳисобид.

Дар осори ӯ масъалаҳои ахлоқи тиббӣ, муносибати инсонӣ бо беморон, масъулияти иҷтимоии табиб ва нақши маънавият дар нигоҳдории саломатӣ ҷойгоҳи муҳим доранд. Имрӯз низ ин арзишҳо барои рушди тибби муосир аҳамияти калон доранд.

Аз ҳамин ҷиҳат, Ҷоизаи байналмилалии Абӯалӣ ибни Сино на танҳо қадршиносии дастовардҳои илмӣ, балки тарғиби арзишҳои инсонгароӣ, масъулият ва хизмат ба ҷомеа низ мебошад. Ин паём барои ҷаҳони муосир, ки бо мушкилоти зиёди иҷтимоӣ ва ахлоқӣ рӯ ба рӯ аст, аҳамияти махсус дорад.

Хулоса

Таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Абӯалӣ ибни Сино дар соҳаи тиб яке аз муҳимтарин иқдомҳои фарҳангӣ ва илмии Тоҷикистон дар солҳои охир мебошад. Ин ҷоиза метавонад ба абзори муассири дипломатияи илмӣ табдил ёфта, дар таҳкими нуфузи байналмилалии Тоҷикистон саҳми назаррас гузорад.

Номи Абӯалӣ ибни Сино ҳамчун яке аз бузургтарин нобиғаҳои таърихи инсоният барои муаррифии арзишҳои миллӣ ва фарҳангии тоҷикон заминаи устувор фароҳам меорад. Ҳамзамон, ин ҷоиза метавонад ба густариши ҳамкориҳои илмӣ, рушди тадқиқотҳои тиббӣ ва таҳкими робитаҳои байналмилалӣ мусоидат намояд.

Дар маҷмӯъ, Ҷоизаи байналмилалии Абӯалӣ ибни Сино рамзи пайванди гузашта ва оянда, илм ва фарҳанг, арзишҳои миллӣ ва умумибашарӣ мебошад. Он нишон медиҳад, ки Тоҷикистон бо такя ба мероси гаронбаҳои таърихии худ метавонад дар ташаккули фазои нави ҳамкориҳои илмии байналмилалӣ нақши арзанда бозад.

 

Адабиётҳои илмии истифодашуда

1.     Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 23 майи соли 2026 «Дар бораи Ҷоизаи байналмилалии Абӯалӣ ибни Сино дар соҳаи тиб».

2.     Материалҳои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон оид ба мероси илмии Абуалӣ ибни Сино.

3.     АМИТ «Ховар» Саид Абдуллозода, доктори илмҳои тиб, 01.06.2026 Ҷоизаи байналмилалии АбуалӢ ибни Сино. Нобиғае, ки аз замони худ садсолаҳо пештар меандешид.

4.     Abu Ali ibn Sina. Al-Qanun fi al-Tibb (The Canon of Medicine). Various English translations.

5.     George Sarton. Introduction to the History of Science. Baltimore: Williams & Wilkins, 1927.

6.     Seyyed Hossein Nasr. An Introduction to Islamic Cosmological Doctrines. Harvard University Press.

7.     Joseph Nye. Soft Power: The Means to Success in World Politics. New York: Public Affairs, 2004.

8.     Royal Society & American Association for the Advancement of Science. New Frontiers in Science Diplomacy, London, 2010.

9.     Маҷаллаи илмии UNESCO. Science Diplomacy Reports and Global Scientific Cooperation Studies.

Муаллиф: Мутахассиси Шуъбаи иттилоот ва робита бо ҷомеаи Хадамоти ректори МДТ «ДДТТ ба номи Абуалӣ ибни Сино» Аюбов Д.Қ.

 

---