Муқаддима. Дар шароити ҷаҳони муосир илм ва инноватсия ба яке аз омилҳои асосии рушди давлатҳо табдил ёфтаанд. Давлатҳое, ки ба рушди илм ва таҳқиқот аҳаммияти аввалиндараҷа медиҳанд, дар иқтисод, технология ва нуфузи байналмилалӣ пешсаф мебошанд. Дар ин замина, ташаббуси таъсиси Ҷоизаи байналмилалии ба номи Абуалӣ ибни Сино метавонад ҳамчун як иқдоми муҳими стратегӣ дар самти рушди илм ва баланд бардоштани нуфузи илмии кишварҳо арзёбӣ гардад. Абуалӣ ибни Сино яке аз бузургтарин донишмандони таърихи башар мебошад, ки осори ӯ дар соҳаҳои тиб, фалсафа, мантиқ ва табиатшиносӣ то имрӯз арзиши илмии худро гум накардааст. Аз ин рӯ, пайвастани номи ӯ ба ҷоизаи байналмилалӣ на танҳо рамзӣ, балки илмӣ ва тамаддунӣ низ аҳаммияти калон дорад. Абуалӣ ибни Сино яке аз бузургтарин намояндагони тамаддуни форсу тоҷик ва ҷаҳони ислом мебошад. Ӯ дар асрҳои X–XI зиндагӣ карда, дар соҳаҳои гуногуни илм, аз ҷумла тиб, фалсафа, мантиқ, математика ва физика саҳми бузург гузоштааст. Асари машҳури ӯ «Қонун дар тиб» садсолаҳо ҳамчун китоби асосии таълим дар донишгоҳҳои Аврупо истифода мешуд. Мероси илмии Ибни Сино нишон медиҳад, ки илм маҳдуд ба замон ва макон нест ва метавонад асрҳо арзиши худро нигоҳ дорад. Мероси Ибни Сино на танҳо як падидаи таърихӣ, балки як мактаби илмӣ мебошад. Ӯ ба рушди тафаккури таҷрибавӣ ва мантиқӣ асос гузошта, роҳи нави муносибат ба илмро нишон дод. Дар замони муосир, ки илм ба самти интердисциплинарӣ (байнисоҳавӣ) рушд мекунад, андешаҳои Ибни Сино боз ҳам муҳимтар мегарданд. Ибни Сино танҳо олим набуд; ӯ рамзи ҳамгироии илм, фалсафа ва фарҳанг мебошад. Аз ин рӯ, истифодаи номи ӯ дар сатҳи байналмилалӣ метавонад рамзи ягонагии илмии ҷаҳон гардад.

Ташаббуси таъсиси Ҷоизаи байналмилалии ба номи Абуалӣ ибни Сино метавонад ҳамчун иқдоми муҳим дар самти ҳавасмандсозии олимон ва муҳаққиқон арзёбӣ гардад.Чунин ҷоиза метавонад ба соҳаҳои зерин равона шавад:

-тиб ва биотиб;

-фалсафа ва ахлоқ;

-илмҳои табиатшиносӣ;

-инноватсия ва технология.

Ҷоизаи байналмилалӣ метавонад олимонро аз кишварҳои гуногун ба ҳам биёрад ва платформаи мубодилаи таҷриба гардад. Ин гуна ташаббусҳо дар ҷаҳон ҳамчун воситаи «дипломатияи илмӣ» (science diplomacy) маъруфанд. Дар баробари илм, чунин ҷоиза метавонад ба баланд бардоштани обрӯи фарҳангии кишварҳо мусоидат кунад. Он нишон медиҳад, ки давлатҳо ба мероси тамаддунӣ ва арзишҳои умумибашарӣ аҳаммияти ҷиддӣ медиҳанд. Дар ин замина, нақши Пешвои Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун ташаббускори идеяҳои байналмилалии фарҳангиву илмӣ махсусан муҳим арзёбӣ мегардад.

Дар низоми муосири илмӣ ҷоизаҳои байналмилалӣ яке аз муҳимтарин воситаҳои ҳавасмандсозии олимон ба ҳисоб мераванд. Онҳо на танҳо эътирофи дастовардҳои илмӣ мебошанд, балки ҳамчун абзори ташаккули самтҳои нави тадқиқот низ хизмат мекунанд. Ҷоизаҳо муҳаққиқонро ба рақобати солим, навоварӣ ва эҷоди дастовардҳои бунёдӣ ҳидоят менамоянд. Аз ин рӯ, дар кишварҳои пешрафта системаҳои ҷоизаҳои илмӣ ба сиёсати давлатии рушди илмӣ табдил ёфтаанд.

Яке аз намунаҳои маъруф дар ин самт Ҷоизаи Ҷоизаи Нобел мебошад, ки аз соли 1901 инҷониб дар соҳаҳои физика, химия, тиб, адабиёт ва сулҳ дода мешавад.

Ин ҷоиза тавонистааст:

• самтҳои илмиро шакл диҳад;
• олимони ҷавонро ҳавасманд созад;
• нуфузи кишварҳои иштирокчиро баланд бардорад.

Илова бар ин, дар ҷаҳон ҷоизаҳои дигар низ мавҷуданд, ба монанди ҷоизаҳои илмии минтақавӣ ва фондҳои тадқиқотӣ, ки ҳар кадом дар рушди илм нақши муҳим доранд. Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки ҷоизаҳои илмӣ на танҳо натиҷаи илмиро қадр мекунанд, балки равандҳои илмиро ба самтҳои стратегӣ равона месозанд. Ташаббуси таъсиси Ҷоизаи байналмилалии ба номи Абуалӣ ибни Сино метавонад хусусияти фаромиллӣ дошта бошад.

Ибни Сино дар таърихи илм намунаи нодири ҳамгироии ақл, таҷриба ва фалсафа мебошад. Аз ин рӯ, ҷоиза ба номи ӯ бояд ҳамин рӯҳияро инъикос намояд. Дар шароити имрӯза илм ба самти ҳамгироии васеъ ҳаракат мекунад. Тиб, биология, химия, физика ва технологияҳои рақамӣ ба ҳам пайваст мешаванд.

Ҷоизаи ба номи Ибни Сино метавонад махсусан дар соҳаҳои зерин таъсиргузор бошад:

-Тибби муосир ва биотехнология – идомаи анъанаи «Қонун дар тиб»;

-Фармакология ва таҳқиқоти доруворӣ;

-Фалсафаи илм ва ахлоқи тиббӣ;

-Технологияҳои инноватсионӣ дар тандурустӣ.

Ин ҷоиза метавонад олимонро ба илми ба инсон нигаронидашуда (human-centered science) ҳидоят кунад. Дар асри XXI илм танҳо масъалаи дохилии як давлат нест. Он ба як воситаи муҳими ҳамкории байналмилалӣ табдил ёфтааст, ки онро «дипломатияи илмӣ» меноманд.

Ҷоизаи байналмилалии ба номи Ибни Сино метавонад:

-олимони кишварҳои гуногунро ба ҳам биёрад;

-платформаи муколамаи илмӣ эҷод кунад;

-эътимоди байни давлатҳоро тақвият бахшад.

Дар ин замина, ташаббусҳои байналмилалии муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун қисми сиёсати «дарҳои боз» ва ҳамкории фарҳангиву илмӣ арзёбӣ мешаванд.Таъсиси ҷоизаҳои байналмилалӣ одатан на танҳо ба муҳити илмӣ, балки ба тамоми ҷомеа таъсир мерасонад. Ҷоизаи ба номи Абуалӣ ибни Сино метавонад дар ҷомеа эҳсоси ифтихор аз мероси илмии ниёгонро тақвият бахшад ва ҷавононро ба интихоби касбҳои илмӣ ҳидоят намояд.Дар шароити муосир, ки рақобати ҷаҳонӣ дар соҳаи илм ва технология шиддат гирифтааст, ҳавасмандсозии насли ҷавон ба тадқиқоти илмӣ аҳаммияти стратегӣ дорад. Чунин ҷоиза метавонад намунаи равшани он бошад, ки илм на танҳо фаъолияти академикӣ, балки роҳи эҳтиром ва эътирофи байналмилалӣ низ мебошад. Ҷавонон қувваи асосии пешбарандаи илм ва инноватсия ба ҳисоб мераванд. Таҷрибаи кишварҳои пешрафта нишон медиҳад, ки дастгирии олимони ҷавон натиҷаҳои назаррас медиҳад.

Дар ин замина, муҳим аст, ки муассисаҳои илмӣ ва донишгоҳҳо низ барои омодасозии кадрҳои ҷавони илмӣ шароити мусоид фароҳам оваранд.Тоҷикистон бо мероси бойи таърихӣ ва фарҳангии худ, махсусан бо шахсиятҳои бузург ба мисли Абуалӣ ибни Сино, дар тамаддуни ҷаҳонӣ ҷойгоҳи махсус дорад.Дар шароити муосир, кишварҳо кӯшиш мекунанд, ки тавассути илм, фарҳанг ва инноватсия мавқеи худро дар арсаи байналмилалӣ тақвият бахшанд. Дар ин раванд, ташаббусҳои илмӣ ва фарҳангии сатҳи ҷаҳонӣ метавонанд нақши калидӣ дошта бошанд.

Ташаббуси таъсиси ҷоизаи байналмилалӣ ба номи Ибни Сино метавонад Тоҷикистонро ҳамчун маркази муҳими муколамаи илмӣ ва фарҳангӣ муаррифӣ намояд.Ибни Сино на танҳо олими як минтақа, балки шахсияти умумибашарист. Осори ӯ дар Шарқ ва Ғарб таъсири амиқ гузоштааст. Аз ин рӯ, ҷоиза ба номи ӯ метавонад рамзи пайванди тамаддунҳои гуногун гардад. Чунин ҷоиза метавонад олимони кишварҳои гуногунро ба ҳам наздик намуда, дарки муштараки арзишҳои илмӣ ва инсонгароиро тақвият бахшад. Дар ин замина, ташаббусҳои байналмилалии муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун ҷузъи сиёсати фарҳангии сулҳпарварона ва ҳамкории ҷаҳонӣ арзёбӣ мешаванд.

Аз нуқтаи назари стратегӣ, таъсиси чунин ҷоиза метавонад ба:

-баланд бардоштани нуфузи илмии кишвар;

-рушди дипломатияи фарҳангӣ;

-таҳкими робитаҳои байналмилалии илмӣ;

-ва рушди иқтисоди донишбунёд мусоидат намояд.

Дар оянда чунин ҷоиза метавонад ба як платформаи бонуфузи ҷаҳонӣ табдил ёбад, ки олимони барҷаста дар он ширкат намуда, дастовардҳои худро муаррифӣ мекунанд.Ташаббуси таъсиси Ҷоизаи байналмилалии ба номи Абуалӣ ибни Сино як иқдоми муҳим дар самти рушди илм, таҳкими робитаҳои байналмилалӣ ва баланд бардоштани нуфузи фарҳангии давлатҳо мебошад.Ин ҷоиза метавонад ҳамчун рамзи ҳамгироии илм, фарҳанг ва инсоният хизмат кунад. Дар замони муосир, ки ҷаҳон ба ҳамгироии бештар ниёз дорад, чунин ташаббусҳо аҳаммияти махсус пайдо мекунанд.Мероси илмии Ибни Сино нишон медиҳад, ки дониш ва илм сарҳад надорад. Аз ин рӯ, истифодаи номи ӯ барои ҷоизаи байналмилалӣ комилан мувофиқ буда, метавонад олимонро ба таҳқиқоти нав ва ҳамкории фаромиллӣ ҳидоят намояд. Дар маҷмӯъ, чунин иқдом на танҳо ба рушди илм, балки ба таҳкими сулҳ ва ҳамдигарфаҳмӣ дар сатҳи ҷаҳонӣ мусоидат хоҳад кард.

Назаров Ш.Қ., Холбегов А.М.-кафедраи бемориҳои ҷарроҳии №1 ба номи ак. Қурбонов К.М.