Ояндаи ҳар як давлату миллат пеш аз ҳама ба сатҳи маърифат, ҷаҳонбинӣ, худшиносии миллӣ ва тарбияи насли ҷавон вобастагии амиқ дорад. Ҷавонон ҳамчун неруи созанда ва пешбарандаи ҷомеа дар таҳкими давлатдорӣ, ҳифзи истиқлоли миллӣ ва таъмини рушди устувори кишвар нақши муҳим мебозанд. Аз ин рӯ, тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи ватандӯстӣ, худшиносӣ, эҳтиром ба арзишҳои миллӣ ва пешгирии таъсири ақидаҳои ифротӣ яке аз вазифаҳои муҳимтарини ҷомеаи муосир ба шумор меравад. Дар ин раванд нақши омузгор, ки роҳнамои маънавӣ ва тарбиятгари насли наврасу ҷавон мебошад, ниҳоят бузург аст.

Омузгор танҳо шахсе нест, ки ба шогирдон дониш меомузонад ва онҳоро бо асосҳои илмҳои гуногун шинос мекунад. Ӯ ҳамзамон ташаккулдиҳандаи ҷаҳонбинӣ, одобу ахлоқ, ҳисси масъулиятшиносӣ ва мавқеи шаҳрвандии ҷавонон мебошад. Сухан, рафтор, муносибат ва намунаи шахсии омузгор метавонанд дар ташаккули шахсияти шогирдон таъсири амиқ гузоранд. Аз ин рӯ, омузгор бояд дар баробари дониши баланд дорои маърифати сиёсӣ, фарҳанги муошират, ҷаҳонбинии васеъ ва ҳисси баланди масъулият дар назди ҷомеа бошад.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва густариши фазои иттилоотӣ ҷавонон бо андешаҳо, ғояҳо ва равияҳои гуногун рӯ ба рӯ мешаванд. Интернет ва шабакаҳои иҷтимоӣ имкониятҳои васеи омузишу мубодилаи донишро фароҳам овардаанд, аммо дар баробари ин, заминаи паҳншавии маълумоти бардурӯғ, таблиғи таассуб, ақидаҳои тундгароёна ва кӯшишҳои ҷалби ҷавонон ба гурӯҳҳои ифротиро низ ба вуҷуд овардаанд. Дар чунин вазъ танҳо манъи истифодаи воситаҳои иттилоотӣ кофӣ нест. Зарур аст, ки ҷавонон тафаккури интиқодӣ, қобилияти таҳлили маълумот, фарқ кардани ҳақиқат аз дурӯғ ва дарки оқибатҳои хатарноки ақидаҳои ифротиро омӯзанд. Дар ин замина саҳми омузгор ҳамчун роҳнамои маърифатӣ ва тарбиятгар аҳаммияти махсус касб мекунад.

Ифротгароӣ падидаи хатарнокест, ки метавонад шуури ҷавононро таҳти таъсири ғояҳои бегона қарор дода, онҳоро аз роҳи дурусти зиндагӣ, таҳсил ва фаъолияти созанда дур созад. Ташвиқи бадбиниву хушунат, барангехтани низоъҳои иҷтимоӣ, мазҳабӣ ва сиёсӣ ба суботи ҷомеа, амнияти давлат ва ояндаи насли ҷавон таҳдид мекунад. Аз ин рӯ, пешгирии чунин зуҳурот бояд на танҳо вазифаи мақомоти дахлдор, балки масъулияти умумии оила, муассисаҳои таълимӣ, ҷомеа ва тамоми ниҳодҳои тарбиявӣ бошад.

Омузгор дар ин самт бояд пеш аз ҳама муҳити солими таълимӣ ва маънавиро фароҳам оварад. Муносибати эҳтиромона ба шогирдон, шунидани андешаи онҳо, посух додан ба саволҳои мушкил ва шарҳи оқилонаи масъалаҳои баҳснок метавонанд барои ташаккули эътимод ва ҷаҳонбинии солим замина гузоранд. Агар ҷавонон дар муҳити таълимӣ имкони озодона баён кардани андеша ва гирифтани ҷавобҳои асоснокро дошта бошанд, эҳтимоли таъсирпазирии онҳо аз таблиғоти гумроҳкунанда коҳиш меёбад. Омузгор бояд ба шогирдон фаҳмонад, ки андешаи мустақил, таҳаммулпазирӣ, эҳтироми ҳуқуқи дигарон ва ҳалли масъалаҳо бо роҳи муколама нишонаҳои маърифати баланд мебошанд.

Тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи арзишҳои миллӣ яке аз самтҳои муҳими таҳкими худшиносӣ ва ҳифзи ҳувияти миллӣ мебошад. Забони давлатӣ, таъриху фарҳанги пурғановати тоҷикон, анъанаҳои неки ниёгон, эҳтиром ба калонсолон, меҳнатдӯстӣ, инсондӯстӣ, адолатпарварӣ ва эҳтиром ба муқаддасоти миллӣ арзишҳое мебошанд, ки бояд дар шуури насли ҷавон ҷойгоҳи устувор дошта бошанд. Омузгор вазифадор аст, ки ин арзишҳоро на танҳо дар раванди таълим шарҳ диҳад, балки тавассути корҳои тарбиявӣ, вохӯриҳо, маҳфилҳои маърифатӣ, омузиши осори бузургони миллат ва шиносоӣ бо дастовардҳои Тоҷикистон дар амал татбиқ намояд.

Арҷгузорӣ ба мероси илмӣ ва маънавии Абуалӣ ибни Сино, Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ, Абулқосим Фирдавсӣ, Носири Хусрав, Садриддин Айнӣ ва дигар фарзандони барӯманди миллат метавонад дар ташаккули ҳисси ифтихори миллӣ ва ҷаҳонбинии созанда саҳми арзанда гузорад. Осори ин шахсиятҳо ҷавононро ба донишомузӣ, хирадгароӣ, ахлоқи ҳамида ва хидмат ба ҷомеа ҳидоят мекунад. Омузгор бояд ба шогирдон биомузад, ки эҳтиром ба арзишҳои миллӣ маънои инкори фарҳангҳои дигарро надорад, балки пеш аз ҳама дарки решаҳои таърихӣ, ҳифзи ҳувияти худ ва муносибати эҳтиромона бо дигар халқҳоро ифода менамояд.

Дар баробари ин, тарбияи ватандӯстӣ набояд танҳо бо суханрониҳо ва чорабиниҳои расмӣ маҳдуд гардад. Ватандӯстӣ пеш аз ҳама дар муносибати масъулиятнок ба таҳсил, меҳнати ҳалол, риояи қонун, ҳифзи муҳити зист, эҳтироми рамзҳои давлатӣ ва саҳмгузорӣ дар ободонии кишвар зоҳир мешавад. Омузгор бояд ба ҷавонон фаҳмонад, ки дӯст доштани Ватан маънои онро дорад, ки ҳар як шахс барои пешрафти он дониш меомузад, касби худро бо масъулият азхуд мекунад ва дар муқобили падидаҳои номатлуб мавқеи шаҳрвандии худро нишон медиҳад.

Яке аз масъалаҳои муҳим дар пешгирии ифротгароӣ ташаккули маърифати ҳуқуқӣ ва сиёсӣ мебошад. Ҷавонон бояд ҳуқуқу уҳдадориҳои шаҳрвандии худро донанд, арзиши сулҳу суботро дарк кунанд ва оқибатҳои низоъҳои дохиливу бесуботиро дуруст арзёбӣ намоянд. Таҷрибаи талхи ҷанги шаҳрвандӣ дар Тоҷикистон нишон медиҳад, ки тафриқаандозӣ, бадбиниву ифротгароӣ ва авлавият додан ба манфиатҳои гурӯҳӣ метавонанд ба ҷомеа зарари ҷиддӣ расонанд. Аз ин рӯ, омузгор бояд дар тарбияи насли ҷавон ҳисси сулҳпарварӣ, ваҳдати миллӣ, таҳаммулпазирӣ ва масъулиятро дар назди сарнавишти давлату миллат тақвият бахшад.

Ҳамзамон, дар фаъолияти тарбиявӣ бояд ба мушкилоти иҷтимоӣ ва равонии ҷавонон таваҷҷуҳи ҷиддӣ зоҳир карда шавад. Бепарвоӣ нисбат ба мушкилоти шогирдон, муносибати таҳқиромез, нобаробарӣ ва беэътиноӣ метавонанд эътимоди онҳоро коҳиш диҳанд. Омузгор бояд тағйироти рафтор, дуршавӣ аз муҳити солими таълимӣ ва пайдо шудани мушкилоти ҷиддиро сари вақт мушоҳида карда, бо эҳтиром ва эҳтиёткорӣ ба шогирд ёрӣ расонад. Дар ҳолатҳои зарурӣ ҳамкорӣ бо падару модар, равоншинос ва сохторҳои масъул муҳим мебошад. Пешгирии ифротгароӣ бояд ба маърифат, дастгирӣ, муколама ва ҳифзи шаъну шарафи инсон такя кунад, на ба таҳқир ё тамғагузории ҷавонон.

Ҳамкории омузгор бо оила низ дар ин раванд аҳаммияти калон дорад. Оила ва муассисаи таълимӣ бояд дар масъалаҳои тарбияи ахлоқӣ, маънавӣ ва ватандӯстии ҷавонон ҳамфикр бошанд. Агар дар муҳити оила эҳтиром, масъулият, ростқавлӣ ва таҳаммулпазирӣ тарғиб гардад ва ин арзишҳо дар муассисаи таълимӣ низ тақвият ёбанд, заминаи ташаккули шахсияти солим ва соҳибмаърифат устувортар мешавад. Аз ин рӯ, гузаронидани вохӯриҳои муштарак, суҳбатҳои тарбиявӣ ва баррасии масъалаҳои мубрами рӯз метавонад ба баланд бардоштани масъулияти тарафайн мусоидат намояд.

Дар такя ба далелҳои болозикр хулоса кардан мумкин аст, ки омузгор дар тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи арзишҳои миллӣ ва пешгирии ифротгароӣ мақоми калидӣ дорад. Аз сатҳи дониш, маърифат, фарҳанг ва масъулиятшиносии ӯ то андозае ҷаҳонбинӣ ва мавқеи шаҳрвандии насли ҷавон вобаста мебошад. Ҷавони соҳибмаърифат, ватандӯст, дорои тафаккури мустақил ва эҳтиромгузор ба арзишҳои миллӣ ба осонӣ фирефтаи таблиғоти ифротӣ намегардад ва метавонад манфиатҳои шахсии худро бо манфиатҳои ҷомеа ва давлат ҳамоҳанг созад.

Бинобар ин, баланд бардоштани мақому манзалати омузгор, такмили маҳорати касбӣ ва тарбиявии ӯ, густариши ҳамкории муассисаҳои таълимӣ бо оила ва ҷомеа, инчунин тақвияти маърифати ҳуқуқиву иттилоотии ҷавонон бояд аз самтҳои афзалиятноки фаъолияти тарбиявӣ бошанд. Танҳо тавассути дониш, маърифат, тарбияи дуруст ва эҳтиром ба арзишҳои миллӣ метавон насли огоҳу масъулиятшиносро ба камол расонд, ки сулҳу субот, ваҳдати миллӣ ва ояндаи дурахшони Тоҷикистони соҳибистиқлолро ҳифз намуда, дар пешрафти давлат саҳми арзанда мегузорад.

Қозидавлатзода Б. Қ.-н.и.т., дотсент, мудири кафедраи акушерӣ ва гинекологӣ