Аҳмади Дониш ҳамчун асосгузори ҷунбиши маорифпарварии тоҷик аввалин шуда, иллатҳои ақибмондагии ҷомеаро бо далелҳои қотеъ ифшо намуд ва роҳҳои наҷотро дар ислоҳоти сохтори давлатдорӣ, омӯзиши илмҳои дунявӣ ва тарбияи насли нав дид. Омӯзиш ва арзёбии мероси ӯ барои шинохти равандҳои бедории миллӣ ва ташаккули тафаккури муосири фарҳангии халқи тоҷик аҳамияти бузурги илмиву амалӣ дорад.

Дар нимаи дувуми асри XIX ва аввали асри XX аморати Бухоро ба буҳрони шадиди иҷтимоӣ, сиёсӣ ва маънавӣ мувоҷеҳ гардида буд. Низоми феодаливу истибдодии манғития, хурофотзадагӣ ва дур будан аз пешрафти илмию техникии ҷаҳонӣ монеи асосии рушди ҷомеа маҳсуб меёфтанд. Дар чунин заминаи душвори таърихӣ пайдоиши афкори маорифпарварӣ ва ба майдон омадани шахсиятҳои барҷастае чун Аҳмад Махдуми Дониш (1827–1897) пешрафти бузурги маънавӣ гардид.

Аҳмад Махдуми Дониш соли 1827 дар шаҳри Бухоро дар оилаи мулло Мир Носир мутаваллид шудааст. Муҳити оилавии ӯ гарчанде илмӣ буд, аммо зиндагии онҳо хеле фурӯтона ва камбағалона мегузашт. Ин омил ба Аҳмади Дониш имкон дод, ки аз хурдӣ душвориҳои зиндагии мардуми фақир ва беадолатиҳои ҷомеаро бо чашми худ бинад. Таҳсили ӯ дар мадрасаҳои Бухоро гузашт. Дар он давра низоми таҳсилот бештар ба ҳифзи аъмоли динӣ ва суннатгароии суст маҳдуд буд. Дониш ба зудӣ норасоии ин низомро пай бурд ва ба омӯзиши мустақилонаи илмҳои дақиқ рӯ овард. Ӯ ба таври амиқ ба омӯхтани соҳаҳои зерин машғул шуд:

-Астрономия (илми нуҷум): Ҳисоби ҳаракати аҷроми сипоҳӣ ва тақвимнигорӣ;

-Математика ва география: Ошноӣ бо низоми олам ва муҳосибаҳои дақиқ;

Ҳунарҳои зебо.

Маҳорати баланд ва дониши амиқи ӯ сабаб шуд, ки ба дарбори Амир Насрулло ва сипас Амир Музаффар ҳамчун муҳандис ва мунаҷҷим даъват гардад. Ҳузур дар дарбор ба Дониш имкон дод, ки сохтори сиёсӣ ва фасоди даруни ҳокимияти феодалиро аз наздик мушоҳида кунад.

Яке аз омилҳои калидӣ дар тағйири дунёбинии Аҳмади Дониш се сафари дипломатии ӯ ба ҳайси котиби сафорати Бухоро ба империяи Русия (Петербург ва Москва) мебошад:   

1. Сафари аввал (1857): Ошноӣ бо сохтмони роҳҳои оҳан, муассисаҳои илмӣ ва низоми идораи шаҳрҳо. Ин сафар дар тафаккури Дониш инқилоб ба вуҷуд овард.

2. Сафари дуюм (1869): Баъд аз шикасти Бухоро аз Русия сурат гирифт. Ӯ сабабҳои мағлубиятро дар бесаводӣ ва бесалоҳиятии амирону амалдорон дид.

3. Сафари сеюм (1874): Дониш аллакай ҳамчун мутафаккири мустақил ва мунаққиди сохтори кӯҳна ба Бухоро баргашт ва идеяи ислоҳоти куллиро ба миён гузошт.

Яке аз шоҳкории афкори маорифпарварӣ Аҳмади Дониш ин «Наводир-ул-вақоеъ» мебошад. Ин асари муҳимтарини мутафаккир «Наводир-ул-вақоеъ» мебошад, ки аз 23 боб иборат буда, масъалаҳои зеринро фаро мегирад:

- Ислоҳоти давлатдорӣ: Пешниҳоди маҳдуд кардани ҳокимияти мутлақи амир тавассути Шӯрои вазирон;

- Маориф ва тарбия: Омӯхтани илмҳои дунявӣ ва забонҳои хориҷӣ барои пешрафти ҷомеа;

- Мақоми зан дар ҷомеа: Танқиди ҳуқуқбеҷогии занон ва таъкид бар зарурати саводнокии онҳо.

Асари дуюми ӯ «Рисолаи таърихӣ» ва танқиди сохтори Манғития аст. Дар «Рисола ё мухтасаре аз таърихи салтанати хонадони манғития» Дониш таърихи сиёсии аморатро бидуни такаллуф ва пардоз баррасӣ мекунад. Ӯ бераҳмона иллатҳои феодализм, порахорӣ ва хурофоти рӯҳониёни мутаассибро ошкор сохта, исбот менамояд, ки бе ислоҳот ҷомеа маҳкум ба таназзул аст.

Аҳмади Дониш бо эҷодиёти худ роҳро барои насли нави равшанфикрони тоҷик гушод. Ғояҳои ӯ манбаи асосии ҷунбиши Ҷадидия дар аввали асри XX гардиданд. 

Садриддин Айнӣ ӯро «ахтари дурахшони асмони Бухоро» хонда, таъкид кардааст, ки ҳаракати маорифпарварӣ ва озодихоҳии тоҷикон маҳз аз Аҳмади Дониш оғоз ёфтааст.

Таҳлили мероси Аҳмади Дониш нишон медиҳад, ки ӯ дар таърихи афкори ҷамъиятию фарҳангии халқи тоҷик нақши беназир ва таърихофар дорад. Натиҷаҳои асосии таҳқиқотро метавон чунин хулоса кард:

1. Асосгузории маорифпарварӣ: Дониш аввалин шуда зарурати гузариш аз низоми суннати мадрасавӣ ба омӯзиши илмҳои дунявӣ ва техникиро исбот намуд.

2. Ислоҳоти насри тоҷикӣ: Ӯ забони насрро аз муғлақгӯӣ ва адо адопардозӣ озод карда, ба забони сода ва фаҳмои мардум наздик сохт.

3. Заминагузории бедории миллӣ: Ғояҳои ислоҳотхоҳона ва сиёсии ӯ заминаи аслии инқилоби фикрӣ ва ташаккули ҷомеаи муосири тоҷикон гардиданд.

Каримова М.Д. - н.и.ф., омӯзгори калони кафедраи забонҳои хориҷӣ