Конститутсия санади олии ҳуқуқии давлат ва заминаи асосии ташкили ҳаёти сиёсӣ мебошад. Он тарзи ташаккули ҳокимият, доираи ваколатҳои мақомоти давлатӣ, муносибати давлату шаҳрванд ва кафолатҳои ҳуқуқиро муайян мекунад. Аз ин рӯ, аҳаммияти Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон танҳо дар эълони принсипҳои давлатдорӣ нест: иҷрои воқеии ин принсипҳо ба фаъолияти қонунгузор, ҳукумат, судҳо ва иштироки шаҳрвандон вобаста аст.

Конститутсияи амалкунандаи Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 тариқи раъйпурсии умумихалқӣ қабул шуд. Баъдан, 26 сентябри соли 1999, 22 июни соли 2003 ва 22 майи соли 2016 ба он бо роҳи раъйпурсӣ тағйиру иловаҳо ворид гардиданд. Ин санад давраи ташаккули давлатдории соҳибистиқлолро инъикос намуда, чорчӯбаи умумии рушди ниҳодҳои сиёсӣ ва ҳуқуқии кишварро муайян кардааст. Таҳлили сиёсӣ бояд ҳам меъёрҳои эълоншуда ва ҳам вазифаи амалӣ гардондани онҳоро ба назар гирад.

Аз нигоҳи сиёсӣ, Конститутсия ҳамчунин қоидаҳои умумии рақобат ва ҳамкориро миёни ниҳодҳои давлат муайян мекунад. Он бояд роҳ диҳад, ки ихтилофи манфиатҳо бо истифода аз қонун, намояндагӣ ва мурофиаи одилона ҳал шавад. Аз ин лиҳоз, шинохти матни Конститутсия барои баҳодиҳии сиёсати давлатӣ ва ҳифзи ҳуқуқи шаҳрванд аҳаммияти амалӣ дорад.

Асосҳои сохтори конститутсионӣ - Моддаи 1 Тоҷикистонро давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона муайян мекунад. Ҳамон модда шакли идораи ҷумҳуриро президентӣ меномад ва давлатро иҷтимоӣ эълон мекунад. Ин мафҳумҳо мазмуни мушаххаси сиёсӣ доранд: соҳибихтиёрӣ мустақилияти давлатро ифода мекунад; ягонагӣ тамомияти ҳудудиро таъкид менамояд; ҳуқуқбунёдӣ талаб мекунад, ки ҳам шаҳрванд ва ҳам мақомоти давлатӣ дар доираи қонун амал кунанд; дунявӣ бошад, ҷудо будани иттиҳодияҳои динӣ аз давлатро муқаррар мекунад.
Моддаи 6 халқро баёнгари соҳибихтиёрӣ ва сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ мешуморад. Шаҳрвандон ҳокимиятро бевосита, аз ҷумла, тавассути интихобот ва раъйпурсӣ, ё ба воситаи намояндагони интихобкардаашон амалӣ менамоянд. Ин меъёр иштироки мардумро ба як рӯзи овоздиҳӣ маҳдуд намекунад. Дар низоми сиёсӣ он инчунин масъулияти намояндагонро барои шунидани ниёзҳои ҷомеа ва ҳисоботдиҳии мақомоти интихобиро муҳим мегардонад. Ҳар гуна баҳси сиёсӣ бояд дар доираи тартиби конститутсионӣ ҳал шавад; ғасби ҳокимият манъ аст.

Конститутсия ҳамчунин таҷзияи ҳокимияти давлатиро ба қонунгузор, иҷроия ва судӣ пешбинӣ мекунад. Ҳадафи ин тартиб тақсим кардани вазифаҳо ва пешгирӣ аз ҷамъ шудани тамоми салоҳият дар як ниҳод аст. Маҷлиси Олӣ мақоми олии намояндагӣ ва қонунгузор буда, аз Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон иборат аст. Президент дар сохтори идораи президентӣ нақши конститутсионӣ дорад; Ҳукумат сиёсати иҷроияро татбиқ мекунад; судҳо адолати судиро амалӣ менамоянд. Муҳим аст, ки робитаи ин ниҳодҳо бо қонун, тартиби муайяни ваколат ва назорати мутақобил танзим шавад.

Ҳуқуқу озодиҳо ва масъулияти давлат - Боби дуюми Конститутсия ба ҳуқуқ, озодӣ ва вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрванд бахшида шудааст. Моддаи 5 инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯро арзиши олӣ эътироф мекунад ва давлатро уҳдадор месозад, ки онҳоро эътироф, риоя ва ҳифз намояд. Моддаҳои дигари ин боб баробарӣ дар назди қонун, дахлнопазирии шахс, ҳуқуқ ба муроҷиат, озодии виҷдон, андеша ва сухан, ҳуқуқ ба таҳсил ва дигар кафолатҳоро фаро мегиранд. Аз нигоҳи сиёсӣ чунин муқаррарот ҳадди муносибати давлат бо шаҳрвандро муайян мекунанд: мақоми давлатӣ бояд салоҳияти худро бо асоси қонунӣ истифода барад ва ҳуқуқи ҳар шахсро ба инобат гирад.

Ҳуқуқи конститутсионӣ танҳо вақте таъсиргузор мешавад, ки шахс онро донад ва имкони ҳимояи самараноки онро дошта бошад. Барои ҳамин дастрасии шаҳрванд ба қонун, ёрии ҳуқуқӣ, баррасии одилонаи парванда ва иҷрои қарорҳои судӣ аҳаммияти амалӣ доранд. Моддаи 14 ҳифзи ҳуқуқу озодиҳоро тавассути Конститутсия, қонунҳо ва санадҳои байналмилалии эътирофнамудаи Тоҷикистон пешбинӣ мекунад. Ҳамзамон, маҳдуд кардани ҳуқуқ танҳо бо мақсадҳои номбаршуда дар худи Конститутсия ва тибқи қонун раво дониста мешавад. Ин қоида зарурати санҷидани асос, ҳадаф ва ҳудуди ҳар гуна маҳдудиятро ба миён мегузорад.

Конститутсия Тоҷикистонро давлати иҷтимоӣ низ мешуморад. Ин принсип масъулияти давлатро дар фароҳам овардани шароити зиндагии арзанда ва инкишофи озодонаи инсон баён мекунад. Дар амал, он тавассути сиёсати маориф, тандурустӣ, ҳифзи иҷтимоӣ, шуғл ва дастгирии гурӯҳҳои ниёзманд зоҳир мешавад. Аммо натиҷаи иҷтимоии давлатро на танҳо мавҷудияти чунин банд, балки қонунгузории мушаххас, маблағгузорӣ, дастрасии хизматрасониҳо ва муносибати баробар бо шаҳрвандон муайян мекунанд. Аз ин рӯ, баҳодиҳии сиёсӣ ба иҷрои принсип бояд ба натиҷаҳои ҳаёти мардум такя кунад.

Дунявият, гуногунандешӣ ва ҳаёти сиёсӣ - Моддаи 8 рушди ҳаёти ҷамъиятиро дар асоси равияҳои гуногуни сиёсӣ ва мафкуравӣ пешбинӣ намуда, эътирофи мафкураи ягон ҳизб ё гурӯҳро ҳамчун мафкураи давлатӣ рад мекунад. Ҳизбҳои сиёсӣ ва иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ дар доираи Конститутсия ва қонунҳо амал мекунанд. Ин муқаррарот барои ифодаи манфиатҳои гуногун, ташкили мубоҳисаи ҷамъиятӣ ва пешниҳоди роҳҳои алтернативии сиёсӣ замина фароҳам меорад. Дар айни замон, Конститутсия фаъолияти гурӯҳҳоеро, ки ба зӯроварӣ, барангехтани кина ё сарнагун кардани сохтори конститутсионӣ даъват мекунанд, манъ менамояд. Ҳифзи амният ва тартибот бояд бо риояи кафолатҳои ҳуқуқӣ ва татбиқи баробарии қонун ҳамроҳ бошад.

Дунявияти давлат маънои дахолат накардани давлат ба озодии эътиқоди шахсро надорад; баръакс, он асоси бетарафии давлат нисбат ба дин ва баробарии шаҳрвандонро новобаста ба эътиқодашон ташкил медиҳад. Ҳамин тавр, гуногунандешии сиёсӣ низ танҳо бо зикри он дар санад таъмин намешавад. Барои фаъолияти солими он қоидаҳои равшани бақайдгирӣ ва фаъолият, имконияти қонунии баён ва мутобиқати амалияи маъмурӣ ба принсипи баробарӣ муҳиманд. Ин меъёрҳоро метавон ҳамчун нишондиҳандаҳои арзёбии сифати ҳаёти сиёсӣ истифода бурд.

Тағйирпазирӣ ва устувории Конститутсия - Конститутсия санади тағйирнопазир нест, вале тартиби ислоҳи он бояд суботи давлатдориро нигоҳ дорад. Тибқи моддаҳои 98 ва 99, тағйиру иловаҳо бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ ворид мешаванд; пешниҳоди онҳо ба таври пешакӣ дар муҳлати муқарраршуда нашр мегардад. Моддаи 100 бошад, шакли идораи ҷумҳурӣ, тамомияти арзӣ ва моҳияти демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоии давлатро тағйирнопазир эълон мекунад.

Тағйироти солҳои 1999, 2003 ва 2016 марҳилаҳои муҳимми таҳаввули сохтори конститутсионӣ буданд. Аз ҷумла, ислоҳоти соли 1999 ба ташаккули парламенти дупалатагӣ роҳ кушод. Ҳар ислоҳот бояд на танҳо аз рӯйи матни тағйирёфта, балки аз рӯйи ҳадафи эълоншуда, тартиби қабул ва таъсири дарозмуддаташ ба муносибати байни мақомоти давлатӣ ва ҳуқуқи шаҳрвандон арзёбӣ шавад. Муҳокимаи босаводонаи чунин масъалаҳо ба ҷомеа имкон медиҳад, ки Конститутсияро ҳамчун санади зиндаи ҳуқуқӣ дарк кунад, на танҳо ҳамчун рамзи давлатӣ.

Вазифаи ҷомеа дар амалисозии меъёрҳои конститутсионӣ - Иҷрои Конститутсия кори танҳо мақомоти давлатӣ нест. Шаҳрвандон низ бо риояи қонун, иштирок дар интихобот, истифодаи роҳҳои қонунии муроҷиат, омӯзиши ҳуқуқ ва эҳтиром ба ҳуқуқи дигарон дар пойдории тартиботи конститутсионӣ саҳм мегузоранд. Мактаб, донишгоҳ, воситаҳои ахбори омма ва созмонҳои ҷамъиятӣ метавонанд меъёрҳои асосиро бо забони фаҳмо шарҳ диҳанд. Маърифати ҳуқуқӣ ба шаҳрванд имкон медиҳад, ки фарқи байни ҳуқуқ, уҳдадорӣ ва салоҳияти мақомотро дарк намуда, талабҳои худро бо далел пешниҳод кунад.

Барои мақомоти давлатӣ бошад, принсипҳои конститутсионӣ уҳдадории хизмат кардан ба манфиати умумро ба вуҷуд меоранд. Қабули қарорҳои асоснок, дастрасии иттилооти дахлдор, муносибати яксон бо шаҳрвандон ва ҷавобгарӣ барои вайрон кардани қонун ба баланд шудани эътимоди ҷамъиятӣ мусоидат мекунанд. Ҳар қадар амалияи идоракунӣ ба меъёрҳои эълоншуда наздик бошад, ҳамон қадар Конститутсия метавонад ҳамчун заминаи ваҳдати сиёсӣ ва ҳаллу фасли осоиштаи ихтилофҳо хизмат кунад.

Хулоса - Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон асосҳои сохтори давлатӣ, шакли идора, тақсимоти ҳокимият ва доираи ҳуқуқу озодиҳои инсонро муқаррар мекунад. Қабули он дар соли 1994 ва тағйиру иловаҳои баъдӣ марҳилаҳои ташаккули низоми ҳуқуқии давлати соҳибистиқлолро инъикос менамоянд. Арзиши сиёсӣ ва ҳуқуқии Конститутсия пеш аз ҳама дар он аст, ки қоидаҳои умумии фаъолияти давлат ва ҷомеаро муайян карда, барои ҳифзи ҳуқуқ, иштироки шаҳрвандон ва ҳалли масъалаҳо бо роҳи қонунӣ меъёр фароҳам меорад.

Дар ниҳоят, устувории конститутсионӣ бо садоқат ба матни санад маҳдуд намешавад. Он ҳамчунин ба мустақилияти муассисаҳо дар доираи ваколат, татбиқи баробарии қонун, дастрасии ҳимояи ҳуқуқӣ ва иштироки огоҳонаи мардум вобаста аст. Аз ин рӯ, эҳтиром ба Конститутсия маънои пайваста муқоиса кардани амалияи сиёсӣ бо меъёрҳои он ва беҳтар кардани тарзи иҷрои ин меъёрҳоро дорад. Маҳз дар чунин раванд Конститутсия аз санади расмӣ ба асоси воқеии муносибати давлат ва ҷомеа табдил меёбад.

Солеҳзод Б.А., н.и.б., дотсенти кафедраи биологияи тибби бо асосҳои генетика