Дар таърихи рушди илму маорифи тоҷик шахсиятҳое ҳастанд, ки фаъолияти онҳо бо як соҳа маҳдуд намешавад. Онҳо миёни илм, маориф ва амалия пайванди устувор эҷод карда, на танҳо барои пешрафти як фан, балки барои рушди соҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷомеа саҳм мегузоранд. Профессор Раҷабов Умаралӣ аз ҷумлаи чунин олимони соҳибмактаб аст, ки умри пурбаракати хешро ба илми химия, тарбияи мутахассисони ҷавон ва татбиқи дастовардҳои илмӣ дар соҳаи тиб бахшидааст.

Раҷабов Умаралӣ соли 1955 ба дунё омадааст. Муҳаббат ба илм ва омӯзиш ӯро ба факултети химияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон (ҳоло Донишгоҳи миллии Тоҷикистон) овард. Соли 1977 ин муассисаи олии таълимиро хатм намуда, фаъолияти меҳнатии худро низ аз ҳамин сол ҳамчун омӯзгори фанни химия оғоз кард. Солҳои 1977-1982 дар Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба таълиму тарбияи донишҷӯён машғул шуда, дар ҳамин давра заминаҳои устувори фаъолияти минбаъдаи илмӣ ва омӯзгории худро гузошт.

Барои ҳар як омӯзгор давраи такмили дониш ва ошноӣ бо мактабҳои пешрафтаи илмӣ аҳамияти хос дорад. Умаралӣ Раҷабов солҳои 1982-1985 ҳамчун коромӯз дар Донишгоҳи давлатии Москва ба номи М. В. Ломоносов ва Донишгоҳи химияю технологияи шаҳри Иваново ба омӯзиш ва такмили ихтисос машғул шуд. Муҳити илмии ин муассисаҳои бонуфуз ба ташаккули ҷаҳонбинии илмӣ ва интихоби самти асосии таҳқиқоти минбаъдаи ӯ таъсири ҷиддӣ расонд.

Пас аз бозгашт фаъолияти илмӣ ва педагогии худро идома дода, дар Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абуалӣ ибни Сино зинаҳои гуногуни фаъолияти касбиро тай намуд, ки сараввал аспирант, ассистент, дотсент ва сипас мудири кафедраи химияи фарматсевтӣ ва заҳршиносӣ буд. Солҳои зиёди фаъолияти ӯ бо ҳамин кафедра пайванди ногусастанӣ дорад. Ҳарчанд ба синни нафақа расидааст, таҷрибаи илмӣ ва омӯзгории профессор Раҷабов У. барои насли ҷавон зарур буда, ӯ имрӯз низ ҳамчун профессори кафедраи химияи фарматсевтӣ ва заҳршиносӣ фаъолият менамояд.

Вақте аз тиб сухан мегӯем, пеш аз ҳама табиб, бемор, ташхис, дору ва табобат ба назар мерасад. Аммо дар паси ҳар як дору, ҳар як таҳлили лабораторӣ ва бисёре аз равандҳои физиологӣ қонунҳои химиявӣ меистанд. Бе донистани химия тибби муосирро тасаввур кардан ғайриимкон аст.

Ҷисми инсон худ як низоми мураккаби биохимиявист. Равандҳои мубодилаи моддаҳо, фаъолияти ферментҳо, таъсири доруҳо ба организм, тавозуни кислотаю ишқор, мубодилаи сафедаҳо, равғанҳо ва карбогидратҳо, ташаккул ва фаъолияти гормонҳо ҳамаи ин ба қонунҳои химия ва биохимия такя мекунад. Ҳатто нафаскашӣ ва интиқоли оксиген дар хун равандҳои мураккаби химиявию физикӣ мебошанд.

Аз ин рӯ, химия барои тиб танҳо як фанни ёрирасон нест. Он яке аз пояҳои назариявии тибби муосир ба ҳисоб меравад. Хусусан химияи фарматсевтӣ, химияи биоорганикӣ, биохимия ва заҳршиносӣ дар омода намудани мутахассисони соҳаи тандурустӣ аҳамияти калон доранд.

Дар чунин муҳити илмӣ фаъолияти профессор Раҷабов Умаралӣ маънои махсус пайдо мекунад. Ӯ дар тӯли фаъолияти худ кӯшиш кардааст, ки донишҳои назариявии химиявиро ба талаботи тиб ва фарматсия пайванд диҳад ва ба донишҷӯён нишон диҳад, ки ҳар як формула ва ҳар як реаксияи химиявӣ метавонад дар ташхис, пешгирӣ ва табобати бемориҳо аҳамияти амалӣ дошта бошад.

Фаъолияти илмии профессор Раҷабов Умаралӣ бо таҳқиқоти ҷиддӣ дар соҳаи химияи пайвастҳои комплексӣ алоқаманд мебошад. Ӯ рисолаи номзадии худро дар мавзуи «Термодинамикаи пайвастҳои комплексии оҳан бо гетеросиклҳо» ҳимоя намуда, минбаъд таҳқиқоти худро дар самти омӯзиши қонуниятҳои комплексҳосилшавӣ идома дод.

Натиҷаи солҳо заҳмати илмӣ ҳимояи рисолаи докторӣ дар мавзуи «Тавсифи термодинамикии вокунишҳои комплексҳосилшавии Fe (III), Fe (II) ва Cu (II) бо баъзе азолҳо» гардид. Соли 2011 ба ӯ дараҷаи доктори илмҳои химия дода шуда, соли 2018 ба унвони илмии профессор сазовор гардид.

Ин мавзӯъҳо дар назари аввал метавонанд сирф назариявӣ ба назар расанд, вале аҳамияти онҳо дар пайванди химияи комплексӣ бо фарматсия ва тиб равшан мегардад. Омӯзиши хосиятҳои пайвастагиҳои комплексӣ барои ҷустуҷӯ ва эҷоди моддаҳои дорои фаъолияти биологӣ, аз ҷумла пайвастагиҳои дорои хусусиятҳои зиддимикробӣ ва зиддиилтиҳобӣ, заминаи муҳими илмӣ фароҳам меорад.

Яке аз самтҳои муҳими фаъолияти профессор Раҷабов У. маҳз ба ҳамин ҷанбаи татбиқии илм иртибот дорад. Соли 2005 барои ихтироъ ва синтези мураккаботи координатсионии дорои фаъолияти баланди зиддимикробӣ, зиддизанбурӯғӣ ва зиддитуфайлӣ дар байни ихтироъкорони ҷумҳурӣ ӯ сазовори ҷойи якум ва медали тиллоии Ташкилоти байналмилалии моликияти зеҳнӣ дар шаҳри Женева гардид. Ин дастоварди назаррас на танҳо эътирофи маҳорати шахсии олим, балки нишонаи қобилияти пайвастани илми бунёдӣ бо ниёзҳои амалии ҷомеа буд.

Арзиши ҳақиқии илм дар он аст, ки натиҷаи он ба зиндагии инсон таъсири мусбат расонад. Фаъолияти профессор Раҷабов У. низ маҳз бо ҳамин меъёр арзишманд аст. Доруҳои ихтироъкардаи ӯ «Дибафрол», «Дибакупрол», «Витагин» ва «Лактовит» аз ҷумлаи натиҷаҳои корҳои илмӣ ва ихтироъкории ӯ мебошанд, ки дар фермаҳои гӯсфандпарварӣ аз санҷиши амалӣ гузаштаанд.

Дар ин ҷо боз як ҷанбаи муҳими фаъолияти олим равшан мегардад, ки илм танҳо дар озмоишгоҳ маҳдуд намешавад. Натиҷаи таҳқиқоти химиявӣ метавонад ба соҳаи фарматсия, тибби байторӣ, кишоварзӣ ва дигар бахшҳои иқтисодиёт роҳ ёбад. Ҳамин аст, ки фаъолияти чунин олимонро метавон намунаи пайванди илми назариявӣ бо амалияи ҳаёт номид.

Профессор Раҷабов У. муаллифи беш аз 300 мақолаи илмӣ, монографияҳо ва китобҳои дарсӣ мебошад. Ҳар як мақолаи илмӣ барои олим танҳо як матни чопшуда нест, балки натиҷаи ҷустуҷӯ, андеша, таҷриба ва таҳлил аст. Аз ин рӯ, осори илмии ӯ ҳамчун як қисми мероси илмии соҳаи химия ва химияи фарматсевтии кишвар арзишманд мебошад.

Як паҳлуи дигари фаъолияти профессор Раҷабов Умаралӣ, ки қобили таваҷҷуҳ аст, фаъолияти омӯзгорӣ ва тарбияи кадрҳои илмӣ мебошад. Барои олим унвони профессор танҳо нишонаи мақоми илмӣ нест. Ин унвон масъулияти бузурги тарбияи насли нави муҳаққиқонро низ ба зимма мегузорад.

Таҳти роҳбарии ӯ як қатор рисолаҳои номзадӣ ва докторӣ ҳимоя гардидаанд. Ин маънои онро дорад, ки мактаби илмии ӯ идомаи худро дар фаъолияти шогирдон пайдо кардааст. Шогирдоне, ки имрӯз дар соҳаҳои гуногуни илм ва маориф фаъолият доранд, идомадиҳандаи анъанаҳои илмии устоди худ мебошанд.

Муаллим дар зиндагии шогирд танҳо омӯзандаи фан нест. Ӯ метавонад роҳнамои интихоби касб, илҳомбахши ҷустуҷӯи илмӣ ва намунаи масъулиятшиносӣ бошад. Барои донишҷӯи тиб, ки ҳар рӯз бо фанҳои зиёди табиӣ рӯ ба рӯ мешавад, омӯзгори химия бояд тавонад аҳамияти ин илмро дар касби ояндаи ӯ равшан созад. Профессор Раҷабов У. маҳз ҳамин рисолатро дар фаъолияти омӯзгории худ пайгирӣ кардааст.

Хизматҳои профессор Раҷабов Умаралӣ борҳо аз ҷониби ҷомеаи илмӣ ва муассисаҳои дахлдор қадршудаанд. Соли 2005 ӯ бо нишони «Аълочии маорифи Тоҷикистон» сарфароз гардидааст. Соли 2017 ӯ ҳамчун ихтироъкори беҳтарини Тоҷикистон эътироф гардид. 26 апрели соли 2019 бо шаҳодатнома ва нишони фахрии Маркази миллии патенту иттилооти Вазорати рушди иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон сарфароз шуд.

Ӯ инчунин иштирокчӣ ва ғолиби озмуни ҷумҳуриявии «Илм - фурӯғи маърифат» мебошад. Иштирок дар чунин озмунҳо нишон медиҳад, ки фаъолияти илмӣ барои ӯ на танҳо касб, балки як шакли хизмат ба ҷомеа ва маърифати миллӣ аст.

Дар замони соҳибистиқлолии Тоҷикистон рушди илм, ихтироъкорӣ ва омодасозии кадрҳои илмӣ ба яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ табдил ёфтааст. Дар чунин шароит дастовардҳои олимоне чун профессор Раҷабов Умаралӣ аҳамияти бештар пайдо мекунанд. Зеро истиқлол танҳо бо марз ва давлатдорӣ маҳдуд намешавад, истиқлоли воқеӣ инчунин ба неруи зеҳнӣ, илми пешрафта, ихтироъ ва кадрҳои соҳибмаърифат такя мекунад.

35 соли Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон давраи ташаккул ва таҳкими заминаҳои нави рушди илм, маориф ва тандурустӣ мебошад. Дар ин давра даҳҳо муассисаи илмӣ ва таълимӣ рушд намуда, насли нави олимон ва мутахассисон ба камол расиданд. Профессор Раҷабов Умаралӣ низ яке аз чеҳраҳои илмӣ ба шумор меравад, ки роҳи касбӣ ва илмии ӯ бо рушди илми тоҷик дар даврони соҳибистиқлолӣ пайванди устувор дорад.

Ӯ аз ҷумлаи олимонест, ки фаъолияти худро ба ҳалли масъалаҳои илмӣ, тарбияи мутахассисон ва истифодаи натиҷаҳои таҳқиқот дар амал равона кардааст. Барои чунин шахсиятҳо илм танҳо маҷмӯи формулаҳо ва таҷрибаҳои озмоишгоҳӣ нест. Илм василаи хидмат ба инсон аст.

Имрӯз, ки Тоҷикистон 35-солагии Истиқлоли давлатии худро таҷлил менамояд, ёдоварӣ аз фаъолияти олимоне, ки дар рушди илм ва маориф саҳм гузоштаанд, аҳамияти хос дорад. Зеро таърихи истиқлолро танҳо бо сохтмони иншоот ва дастовардҳои иқтисодӣ навиштан мумкин нест. Дар саҳифаҳои ин таърих номи омӯзгорон, олимон, табибон, муҳаққиқон ва ихтироъкороне низ сабт мешавад, ки бо меҳнати созандаашон ба пешрафти кишвар саҳм гузоштаанд.

Профессор Раҷабов Умаралӣ аз ҷумлаи ҳамин шахсиятҳост. Роҳи ӯ аз факултети химия оғоз гардида, аз мактаби илмии муассисаҳои бонуфузи кишвар ва хориҷ гузашта, дар Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абуалӣ ибни Сино ба як мактаби мустақили илмию педагогӣ табдил ёфтааст.

Дар чеҳраи ӯ метавон симои олимеро дид, ки химияро аз ҷаҳони формулаҳо ба майдони амалияи тиб ва фарматсия овардааст, омӯзгореро дид, ки донишро ба шогирдон интиқол медиҳад, ихтироъкореро дид, ки натиҷаи ҷустуҷӯҳои илмии худро барои ҳалли масъалаҳои амалӣ равона кардааст.

Ҳамин аст, ки номи профессор Раҷабов Умаралӣ дар миёни олимони соҳаи химияи тоҷик ҷойгоҳи хоси худро пайдо кардааст. Меҳнати чандинсолаи ӯ, беш аз 300 мақолаи илмӣ, монографияҳо, китобҳои дарсӣ, ихтироот, тарбияи кадрҳои илмӣ ва фаъолияти пурсамари педагогӣ далели равшани онанд, ки илм вақте ба хизмати инсон равона мегардад, ба неруи бузурги созанда табдил меёбад.

35-солагии Истиқлоли давлатӣ барои гиромидошти чунин чеҳраҳои илмӣ фурсати муносибест. Зеро истиқлол ба миллат имконият дод, ки неруи зеҳнии худро бештар ба рушди илм, маориф ва тандурустӣ равона намояд. Ва олимоне чун профессор Раҷабов Умаралӣ бо фаъолияти пурмаҳсули худ ин роҳи созандаро идома медиҳанд.

Ба устоди арҷманд профессори соҳибтаҷриба, химики шинохта, ихтироъкор ва омӯзгори фидокор Раҷабов Умаралӣ Раҷабович саломатии бардавом, умри пурбаракат, неруи тоза, комёбиҳои нави илмӣ ва рӯзгори обод орзумандем. Бигзор таҷрибаи ғании илмӣ ва мактаби педагогии ӯ барои насли ҷавони олимону омӯзгорон ҳамчун чароғи роҳ хизмат намояд ва номи некаш дар саҳифаҳои таърихи илми тиб ва химияи тоҷик бо ҳарфҳои нек боқӣ монад.

ШУЪБАИ ИТТЛООТ ВА РОБИТА БО ҶОМЕА