Таърихи ҳар як миллат саҳифаҳои пурифтихор ва ҳамзамон сабақҳои талху ибратомуз дорад. Дар масири пурпечутоби таърих халқҳое, ки ба қадри истиқлол, ваҳдати миллӣ ва суботи сиёсӣ расидаанд, тавонистаанд давлатдории худро ҳифз намуда, ба сӯйи ояндаи ободу осуда қадам гузоранд. Аммо таҷрибаи таърихӣ ҳамчунин нишон медиҳад, ки хиёнат ба давлату миллат, фитнаангезӣ, тафриқаандозӣ ва қурбонии манфиатҳои миллӣ ба нафъи ғаразҳои шахсиву гурӯҳӣ метавонанд ба ҷомеа захмҳои амиқу ҷуброннопазир ворид созанд. Хиёнат танҳо амали як шахс ё гурӯҳ нест, балки падидаест, ки метавонад ба сарнавишти миллионҳо нафар таъсири манфӣ расонад, пояҳои давлатдориро заиф созад ва орзуву умеди наслҳои ояндаро зери хатар гузорад.

Барои мардуми тоҷик даҳшатҳои ҷанги шаҳрвандии солҳои 1992-1997 яке аз фоҷиаҳои сангинтарини таърихи навини кишвар ба ҳисоб мераванд. Он рӯзҳои пурдард ба тамоми ҷомеа нишон доданд, ки то чӣ андоза оқибатҳои рақобатҳои харобиовари сиёсӣ, ифротгароӣ, маҳалгароӣ, тафриқаандозӣ ва истифодаи эҳсосоти мардум барои расидан ба ҳадафҳои ғаразнок метавонанд фоҷиабор бошанд. Ҷангу низоъ ба ҳаёти ҳазорон оила зарба зад, боиси талафоти зиёди ҷонӣ, фирори мардум аз маҳалли зист, хароб гардидани инфрасохтор ва заиф шудани иқтисоди миллӣ шуд. Дар паси ҳар як рақами оморӣ тақдири инсон, модари фарзандгумкарда, кӯдаки ятиммонда ва оилае меистод, ки оромиву осоиштагии худро аз даст дода буд.

Ҷанги шаҳрвандӣ барои миллати тоҷик на танҳо як фоҷиаи сиёсиву иҷтимоӣ, балки ҳушдори ҷиддии таърихӣ низ мебошад. Он собит кард, ки вақте манфиатҳои шахсӣ ва гурӯҳӣ аз манфиатҳои умумимиллӣ боло гузошта мешаванд, вақте сухани бадбинӣ ҷойи гуфтугӯ ва роҳи зӯроварӣ ҷойи ҳалли осоиштаи ихтилофҳоро мегирад, тамоми ҷомеа метавонад ба вартаи бадбахтӣ кашида шавад. Аз ин рӯ, масъулияти ҳар як шаҳрванди кишвар дар назди таърих аз он иборат аст, ки нагузорад сабақҳои талхи гузашта фаромӯш шаванд ва заминаҳои такрори чунин фоҷиаҳо ба вуҷуд оянд.

Дар ин замина, нисбат ба онҳое, ки дар барангехтани низоъҳо, ташвиқи зӯроварӣ ва халалдор сохтани суботи ҷомеа нақш доштаанд, бояд муносибати ҷиддӣ ва аз нигоҳи ҳуқуқу адолат асоснок сурат гирад. Ҳеҷ кас набояд барои амалҳои собитшудаи зиддиқонунӣ аз ҷавобгарӣ дар назди қонун озод бошад. Ҳамзамон, арзёбии воқеаҳои таърихӣ бояд ба далелҳо, санадҳо ва таҳқиқоти боэътимод такя намояд, зеро танҳо чунин муносибат имкон медиҳад, ки ҳақиқати таърихӣ ҳифз ва аз сиёсисозии эҳсосоти ҷомеа пешгирӣ карда шавад. Мубориза бо хиёнат ба манфиатҳои миллӣ маънои интиқоми шахсӣ ё маҳкум кардани ҳар гуна андешаи мухолифро надорад, он пеш аз ҳама ҳимояи истиқлол, амнияти давлат, ҳуқуқи шаҳрвандон ва манфиатҳои умумимиллиро дар назар дорад.

Пас аз солҳои вазнини низоъ мардуми Тоҷикистон ба зарурати сулҳу оштӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва барқарор намудани сохти давлатдорӣ рӯ ба рӯ гардид. Роҳи расидан ба сулҳ осон набуд. Барои барқарор кардани эътимод, ба эътидол овардани вазъи сиёсӣ ва фароҳам овардани шароити зиндагии осоишта талошҳои зиёд ба харҷ дода шуданд. Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ, ки 27 июни соли 1997 ба имзо расид, дар таърихи навини Тоҷикистон марҳалаи муҳим ба шумор меравад. Ин санади таърихӣ заминаи хотима ёфтани ҷанги шаҳрвандӣ ва оғози марҳалаи нави ҳамдигарфаҳмӣ, барқарорсозӣ ва таҳкими сулҳу суботро фароҳам овард.

Имрӯз, ки Тоҷикистон роҳи рушди мустақилонаи худро идома медиҳад, ҳифзи сулҳу ваҳдат вазифаи танҳо давлат ё сохторҳои муайян нест. Ин масъулияти умумии ҳар як шаҳрванди ватандӯст мебошад. Истиқлоли давлатӣ неъмати бузургест, ки нигоҳдории он ҳушёрии сиёсӣ, худшиносии миллӣ, эҳтиром ба қонун, ҳисси баланди масъулият ва иштироки фаъолонаи ҷомеаро талаб мекунад. Давлатдории миллӣ танҳо бо мавҷудияти рамзҳои давлатӣ маҳдуд намешавад, балки он дар амнияти мардум, фаъолияти босуботи ниҳодҳои давлатӣ, рушди иқтисодӣ, дастрасӣ ба таҳсилу тандурустӣ ва имконияти зиндагии шоистаи шаҳрвандон таҷассум меёбад.

Дар солҳои соҳибистиқлолӣ Тоҷикистон дар самтҳои гуногуни ҳаёти иқтисодӣ, иҷтимоӣ, маориф, тандурустӣ, роҳсозӣ ва инфрасохтор ба дастовардҳои муайян ноил гардид. Сохтмони роҳу пулҳо, бунёди муассисаҳои таълимӣ ва тиббӣ, рушди шаҳрҳо ва деҳот, тавсеаи имкониятҳои таҳсилу касбомузии ҷавонон ва ҷалби таваҷҷуҳ ба масъалаҳои иҷтимоӣ аз ҷумлаи равандҳое мебошанд, ки дар ҳаёти ҷомеа аҳаммияти муҳим доранд. Албатта, рушди давлат раванди доимист ва ҳанӯз масъалаҳои ҳалталаб зиёданд. Маҳз эътирофи воқеият, таҳлили холисонаи мушкилот ва саъю кӯшиши муштараки шаҳрвандон метавонанд барои ҳалли онҳо заминаи устувор фароҳам оваранд.

Бо вуҷуди ин, дар фазои иттилоотӣ баъзан мавқеъгириҳое ба назар мерасанд, ки ба ҷойи пешниҳоди роҳи созандаи ҳалли мушкилот, ба барангехтани кинаву адоват, паст задани эътимоди ҷомеа ва инкор кардани ҳар гуна пешрафт равона шудаанд. Баъзе гурӯҳҳо ё афрод метавонанд аз мушкилоти воқеии иҷтимоӣ истифода бурда, онҳоро ба воситаи таблиғи бадбинӣ ва бесуботӣ табдил диҳанд. Агар чунин амалҳо бо далелҳои мушаххас ва санҷидашуда собит гарданд, ҷомеа ва мақомоти дахлдор бояд ба онҳо баҳои ҳуқуқӣ ва сиёсӣ диҳанд. Аммо ҳар гуна интиқодро хиёнат номидан низ дуруст нест. Дар ҷомеаи солим танқиди асоснок, пешниҳоди алтернативӣ ва талаб кардани ислоҳи камбудиҳо метавонанд ба беҳтар шудани идоракунӣ ва баланд гардидани масъулияти мақомоти давлатӣ мусоидат кунанд.

Фарқи асосӣ миёни мавқеи шаҳрвандии созанда ва фаъолияти тахрибкорона дар ҳадафу усулҳо зоҳир мешавад. Шаҳрванди масъул мушкилотро ошкор мекунад, далел пешниҳод менамояд ва роҳи ҳалли онро меҷӯяд. Шахсе, ки ба бесуботӣ манфиатдор аст, метавонад баръакс, аз ҳар мушкилот барои барангехтани низоъ, паҳн кардани маълумоти бардурӯғ ва муқобил гузоштани шаҳрвандон ба ҳамдигар истифода кунад. Маҳз чунин рафтор ба ваҳдати миллӣ ва эътимоди ҷамъиятӣ зарар мерасонад. Аз ин рӯ, дар шароити густариши шабакаҳои иҷтимоӣ ҳар як шаҳрванд бояд пеш аз паҳн кардани иттилоот ҳақиқати онро санҷад, аз овозаҳои беасос дурӣ ҷӯяд ва ба таблиғоти иғвоангезона дода нашавад.

Ватандӯстӣ танҳо бо шиор гуфтан ё худро ҳомии миллат эълон кардан исбот намешавад. Ватандӯстӣ дар муносибати самимӣ ба Ватан, эҳтиром ба арзишҳои миллӣ, риояи қонун, меҳнати ҳалол, ҳифзи моликияти ҷамъиятӣ, саҳмгузорӣ дар ободии кишвар ва эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои дигарон зоҳир мегардад. Касе, ки манфиатҳои шахсии худро аз оромии ҷомеа болотар мегузорад, бо паҳн кардани кинаву адоват мардумро ба муқобили ҳамдигар мешӯронад ё барои расидан ба ҳадафҳои худ амнияти шаҳрвандонро зери хатар мегузорад, бояд дар назди виҷдон ва қонун масъулияти амали худро дарк намояд.

Дар баробари ин, ҳифзи давлату миллат аз ҳар гуна хатар бояд бо такя ба қонун, адолат ва эҳтироми ҳуқуқи инсон сурат гирад. Қувваи давлат танҳо дар имкониятҳои иқтисодӣ ё иқтидори сохторҳои он нест, он ҳамчунин дар эътимоди шаҳрвандон, адолати иҷтимоӣ, шаффофияти фаъолияти ниҳодҳо ва эҳсоси масъулияти тарафайни давлату ҷомеа таҷассум меёбад.

Нақши ҷавонон дар ин раванд махсусан муҳим аст. Насли ҷавон бояд таърихи кишварро амиқ омузад, аз сабақҳои ҷанги шаҳрвандӣ хулоса барорад ва арзиши сулҳу оромиро дарк намояд. Ҷавонони соҳибмаърифат, дорои тафаккури интиқодӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ ба осонӣ фирефтаи ҳар гуна ваъдаҳои бардурӯғ намешаванд. Омузиши таърихи миллӣ, эҳтиром ба забони давлатӣ, шинохти фарҳанги ниёгон, аз худ кардани донишҳои муосир ва иштироки фаъолона дар корҳои созандагӣ бояд ҷузъи муҳими тарбияи насли оянда бошанд. Ватани обод ба ҷавонони донишманд, соҳибкасб, ташаббускор ва дорои иродаи қавӣ ниёз дорад, на ба онҳое, ки аз рӯйи эҳсосот ба даъватҳои иғвоангезона пайравӣ мекунанд.

Ҳамзамон, ҳар як шаҳрванди кишвар бояд дарк намояд, ки ҳифзи манфиатҳои миллӣ аз эҳтироми ҳамдигар оғоз мешавад. Тоҷикистон хонаи умумии тамоми шаҳрвандони он аст ва ободии он ба ҳамкории ҳамаи қишрҳои ҷомеа вобаста мебошад. Маҳалгароӣ, миллатгароии ифротӣ, таҳқири дигарон, барангехтани ихтилофҳои мазҳабӣ ва паҳн кардани душманӣ ба арзишҳои ваҳдати миллӣ мухолифанд. Танҳо дар фазои ҳамдигарфаҳмӣ, адолат ва масъулияти муштарак метавон мушкилоти мавҷударо ҳал намуда, барои наслҳои оянда ҷомеаи осоишта ва пешрафтаро ба мерос гузошт.

Таърих нисбат ба хиёнат, фитна ва бепарвоӣ бетараф намемонад. Наслҳои оянда на танҳо ба суханони имрӯзаи мо, балки ба амалҳои воқеии мо низ баҳо хоҳанд дод. Онҳо хоҳанд пурсид, ки мо дар ҳифзи сулҳ чӣ саҳм гузоштем, барои пешрафти кишвар чӣ кор кардем ва дар лаҳзаҳои ҳассоси таърихӣ то кадом андоза манфиатҳои умумимиллиро аз ғаразҳои шахсӣ боло гузоштем. Аз ин рӯ, вазифаи ҳар як шаҳрванди бонангу номус аст, ки дар баробари таҳдидҳои воқеӣ бетараф набошад, аммо ҳамзамон аз ҳукмҳои беасос, туҳмат ва душмантарошӣ низ худдорӣ кунад.

Хиёнат ба давлату миллат доғест, ки метавонад дар саҳифаҳои таърих барои муддати дароз боқӣ монад. Аммо посухи муносиб ба чунин падида на кинаву адовати нав, балки таҳкими давлатдорӣ, риояи қонун, баланд бардоштани маърифати сиёсӣ, ҳифзи ҳуқуқи шаҳрвандон ва густариши ҳамбастагии миллӣ мебошад. Мо бояд гузаштаро фаромӯш накунем, аз он сабақ омузем ва нагузорем, ки фоҷиаҳои пешина такрор шаванд. Сулҳ, истиқлол, ваҳдат ва суботи сиёсӣ сарвати умумимиллианд, ки ҳифзи онҳо аз ҳар яки мо масъулияти ҷиддӣ талаб мекунад.

Имрӯз Тоҷикистон ба меҳнати созанда, тафаккури солим, эҳтироми қонун ва ваҳдати тамоми шаҳрвандони худ ниёз дорад. Беҳтарин роҳи посух гуфтан ба ҳар гуна кӯшиши заиф сохтани давлату ҷомеа обод кардани Ватан, баланд бардоштани сатҳи зиндагии мардум, тарбияи насли соҳибмаърифат ва тақвияти эътимоди шаҳрвандон ба адолату қонун мебошад. Миллате, ки аз таърихи худ сабақ мегирад, манфиатҳои умумиро аз ғаразҳои шахсӣ боло мегузорад ва барои ояндаи фарзандони худ масъулият эҳсос мекунад, метавонад дар баробари мушкилот устувор истад.

Пас, биёед сулҳу ваҳдатро ҳамчун неъмати бебаҳо ҳифз намоем, истиқлоли давлатиро гиромӣ дорем, ба ҳар гуна иғво бо хираду дониш посух гӯем ва барои ободии Тоҷикистон саҳми воқеии худро гузорем. Зеро муҳаббат ба Ватан дар амалҳои созанда, садоқат ба миллат дар масъулияти шаҳрвандӣ ва эҳтиром ба таърих дар талош барои ояндаи дурахшони кишвар таҷассум меёбад. Танҳо бо чунин мавқеъ метавон доғи хиёнатро ба сабақи таърихӣ табдил дод ва барои наслҳои оянда Тоҷикистони сулҳпарвар, соҳибистиқлол ва пешрафтаро ба мерос гузошт.

Мамадаминов О. Н.-муовини декани факултети тиббӣ