Дар ҷаҳони муосир ифротгароӣ ва тундгароӣ ба яке аз масъалаҳои ҷиддии амниятӣ, сиёсӣ ва иҷтимоӣ табдил ёфтаанд. Ин зуҳурот на танҳо ба суботу оромии ҷомеа таҳдид мекунанд, балки ба тафаккури ҷавонон, муносибатҳои ҷамъиятӣ, арзишҳои миллӣ ва раванди рушди давлатҳо низ таъсири манфӣ мерасонанд. Махсусан, дар шароите, ки технологияҳои иттилоотӣ босуръат рушд карда, мубодилаи иттилоот аз доираи сарҳадҳои давлатӣ берун рафтааст, гурӯҳҳои алоҳидаи манфиатхоҳ кӯшиш менамоянд, ки аз эҳсосоти мардум, мушкилоти иҷтимоӣ ва боварҳои диниву сиёсии шаҳрвандон барои расидан ба ҳадафҳои худ истифода баранд.

Ифротгароӣ маҷмуи ақида ва амалҳое мебошад, ки бо мавқеи тундравона, рад кардани таҳаммулпазирӣ ва дар баъзе ҳолатҳо бо сафед кардани зӯроварӣ барои расидан ба ҳадафҳои муайян тавсиф мешавад. Тундгароӣ бошад, бештар ба мавқеъгириҳои шадид, инкор кардани ақидаҳои дигарон ва майл ба роҳҳои ғайримуқаррарии мубориза барои татбиқи ҳадафҳо алоқаманд аст. Ҳарчанд ин мафҳумҳо ба ҳам наздиканд, онҳо як маъно надоранд, на ҳар мавқеи тундравона ҳатман ба зӯроварӣ меорад, аммо дар шароити муайян ақидаҳои ифротӣ метавонанд заминаи амалҳои хатарнокро фароҳам созанд.

Яке аз масъалаҳои муҳим дар ин замина истифодаи ифротгароӣ аз ҷониби гурӯҳҳои алоҳидаи манфиатхоҳ мебошад. Чунин гурӯҳҳо метавонанд бо мақсади ба даст овардани нуфузи сиёсӣ, манфиатҳои иқтисодӣ, таъсиррасонӣ ба афкори ҷамъиятӣ ё ноором сохтани вазъи иҷтимоӣ аз ақидаҳои ифротӣ истифода намоянд. Онҳо аксар вақт манфиатҳои шахсӣ ва гурӯҳии худро дар паси шиорҳои ҷолиб, даъватҳои эҳсосотӣ ва ваъдаҳои бардурӯғ пинҳон мекунанд. Дар натиҷа, шахсоне, ки ба чунин даъватҳо бовар мекунанд, метавонанд ноогоҳона ба абзори амалӣ намудани нақшаҳои дигарон табдил ёбанд.

Дар ин раванд ҷавонон бештар осебпазир буда метавонанд. Камтаҷрибагӣ, набудани саводи кофии иттилоотӣ ва ҷустуҷӯи ҷойгоҳи худ дар ҷомеа аз ҷумлаи омилҳое мебошанд, ки метавонанд инсонро ба таъсири таблиғоти ифротӣ наздик созанд. Баъзе гурӯҳҳои манфиатхоҳ аз ҳамин ҳолат истифода бурда, бо паҳн намудани маълумоти бардурӯғ, таҳрифи воқеият ва барангехтани кинаву адоват мекӯшанд, ки эътимоди ҷавононро ба ҷомеа ва ниҳодҳои давлатӣ коҳиш диҳанд. Онҳо баъзан масъалаҳои воқеии иҷтимоиро ба таври якҷониба шарҳ дода, барои мушкилоти мураккаб ҷавобҳои сода, вале хатарнок пешниҳод мекунанд.

Имрӯз шабакаҳои иҷтимоӣ ба яке аз воситаҳои асосии паҳн намудани ақидаҳо табдил ёфтаанд. Ин воситаҳо барои дастрасӣ ба дониш ва табодули афкор имкониятҳои зиёд фароҳам меоранд, аммо дар баробари ин метавонанд барои паҳн кардани иттилооти бардурӯғ, ташвиқи нафрат ва ҷалби одамон ба гурӯҳҳои ифротӣ низ истифода шаванд. Паҳн кардани наворҳои таъсирбахши эҳсосотӣ, истифодаи хабарҳои носанҷида, таҳрифи ҳодисаҳо ва тақсим кардани ҷомеа ба гурӯҳҳои ба ҳам муқобил аз усулҳое мебошанд, ки метавонанд афкори мардумро гумроҳ созанд. Аз ин рӯ, ҳар як истифодабарандаи интернет бояд пеш аз қабул ё паҳн намудани маълумот манбаъ, ҳадаф ва дурустии онро санҷад.

Паёмадҳои ифротгароӣ танҳо бо амнияти давлатӣ маҳдуд намешаванд. Он метавонад боиси коста гардидани эътимоди байни шаҳрвандон, афзоиши бадбиниву таассуб, халалдор шудани ваҳдати миллӣ ва заиф гардидани муносибатҳои оилавию ҷамъиятӣ гардад. Вақте ки ақидаҳои гуногун ба ҷойи муколама бо душманӣ ва зӯроварӣ ҷавоб мегиранд, фазои солими иҷтимоӣ осеб мебинад. Дар чунин шароит гурӯҳҳои манфиатхоҳ метавонанд аз ихтилофҳои сунъӣ истифода бурда, барои амалӣ намудани ҳадафҳои худ замина фароҳам созанд. Бинобар ин, мубориза бо ифротгароӣ бояд на танҳо ҳамчун вазифаи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, балки ҳамчун масъулияти умумии ҷомеа арзёбӣ гардад.

Дар муқобили ин хатарҳо баланд бардоштани сатҳи маърифати сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва динии шаҳрвандон аҳаммияти махсус дорад. Омузиши таърихи миллат, эҳтиром ба арзишҳои миллӣ, таҳкими ҳисси ватандӯстӣ, тарбияи таҳаммулпазирӣ ва рушди тафаккури интиқодӣ метавонанд таъсири таблиғоти ифротиро коҳиш диҳанд. Муҳим аст, ки ҷавонон қобилияти фарқ кардани далел аз овоза, андешаи мустақил аз таҳмили ақида ва танқиди созанда аз даъват ба нафратро дошта бошанд. Ҳамзамон, фароҳам овардани шароити мусоид барои таҳсил, шуғл, иштироки ҷавонон дар ҳаёти ҷамъиятӣ ва ҳалли одилонаи мушкилоти иҷтимоӣ барои пешгирии гароиш ба гурӯҳҳои ифротӣ мусоидат мекунад.

Оила, муассисаҳои таълимӣ, воситаҳои ахбори омма ва сохторҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ дар ин самт нақши муҳим доранд. Оила бояд муҳити эътимод ва ҳамдигарфаҳмиро фароҳам оварда, нисбат ба тағйироти рафтору муносибатҳои фарзандон бетараф набошад. Муассисаҳои таълимӣ бошанд, бояд дар баробари додани дониш, ҳисси масъулиятшиносӣ, эҳтиром ба ҳуқуқи инсон ва фарҳанги муколамаро тарбия намоянд. Воситаҳои ахбори омма низ вазифадоранд, ки иттилооти санҷидашуда ва муътамадро пешниҳод намуда, аз паҳн кардани маводи барангезандаи кинаву адоват худдорӣ кунанд.

Ҳар гуна муборизаи муассир бо терроризму экстремизм бояд ба қонун, адолат, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва фарқгузории дақиқ миёни андешаи қонунӣ ва амалҳои зӯроварона асос ёбад. Танҳо бо риояи ин принсипҳо метавон аз истифодаи нодурусти масъалаи мубориза бо ифротгароӣ барои манфиатҳои гурӯҳӣ пешгирӣ намуд.

Хулоса, ифротгароӣ ва тундгароӣ дар ҳолате хатарнок мегарданд, ки ақидаҳо ва эҳсосоти инсонӣ ба воситаи расидан ба ҳадафҳои ғаразноки гурӯҳҳои алоҳида табдил дода мешаванд. Ҳар як шаҳрванд бояд дарк намояд, ки сулҳу субот, ваҳдати миллӣ ва амнияти ҷомеа арзишҳое мебошанд, ки ҳифзи онҳо аз сатҳи маърифат, масъулиятшиносӣ ва мавқеи шаҳрвандии ҳар як шахс вобаста аст. Мубориза бо ин зуҳурот танҳо бо чораҳои амниятӣ маҳдуд намешавад, он пеш аз ҳама маърифат, тарбияи дуруст, адолати иҷтимоӣ, таҳкими тафаккури интиқодӣ ва эҳтироми арзишҳои умумибашариро талаб мекунад. Ҷомеае, ки ҷавонони соҳибмаърифат ва дорои ҳисси баланди ватандӯстӣ дорад, метавонад дар муқобили таблиғоти ифротӣ устувор истода, манфиатҳои миллиро аз ҳар гуна суиистифода ва ғаразҳои бегона ҳифз намояд.

Ҷураев Ҷаҳонгир-муаллими калони кафедраи биохимия