Дар шароити ҷаҳонишавии равандҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва фарҳангӣ нақши давлатҳо дар арсаи байналмилалӣ на танҳо аз захираҳои табиӣ ва иқтидори иқтисодӣ, балки аз дурандешӣ, ҳикмат ва стратегияҳои сиёсати хориҷии онҳо вобаста мебошад. Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки пас аз фурӯпошии Иттиҳоди Шӯравӣ ҳамчун давлати мустақил ба харитаи сиёсии ҷаҳон ворид гардид, масъалаи ташаккул ва татбиқи сиёсати хориҷии самаранок аҳамияти ҳаётан муҳим дошт. Дар ин раванд нақши калидиро Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон иҷро намуда, ҳамчун меъмори асосии сиёсати хориҷии кишвар шинохта шудааст.

Аз рӯзҳои аввали истиқлолият Тоҷикистон бо мушкилоти ҷиддии сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ рӯ ба рӯ гардид. Ҷанги шаҳрвандӣ, буҳрони иқтисодӣ, заъфи сохторҳои давлатӣ ва хатари аз байн рафтани давлатдории миллӣ фазои хеле мураккаберо ба вуҷуд оварда буд. Дар чунин шароит ташаккули сиёсати хориҷии мутавозин ва самаранок кори осон набуд. Бо вуҷуди ин, маҳз тавассути сиёсати хирадмандона ва воқеъбинонаи роҳбарияти кишвар, Тоҷикистон тавонист тадриҷан мавқеи худро дар арсаи байналмилалӣ устувор намояд.

Марҳилаи аввали сиёсати хориҷии Тоҷикистон ба солҳои 1991-1997 рост меояд, ки бештар бо раванди барқарорсозии сулҳ ва субот алоқаманд буд. Дар ин давра дипломатияи тоҷик пеш аз ҳама ба ҷалби таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳонӣ барои ҳалли низои дохилӣ равона гардида буд. Бо ташаббус ва иродаи сиёсии Эмомалӣ Раҳмон, гуфтушунидҳои сулҳ бо миёнравии созмонҳои байналмилалӣ ва кишварҳои дӯст ба роҳ монда шуданд. Натиҷаи ин талошҳо ба имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ оварда расонд, ки на танҳо барои Тоҷикистон, балки барои тамоми минтақа намунаи нодири ҳалли мусолиҳатомези низоъ гардид.

Марҳилаи дуюм, ки аз охири солҳои 1990 то миёнаҳои солҳои 2000-умро фаро мегирад, ба таҳкими пояҳои давлатдорӣ ва густариши робитаҳои дипломатӣ хос мебошад. Тоҷикистон дар ин давра муносибатҳои худро бо кишварҳои гуногуни ҷаҳон, аз ҷумла давлатҳои ҳамсоя, қудратҳои бузург ва созмонҳои байналмилалӣ густариш дод. Принсипи “дарҳои кушода” ва сиёсати хориҷии бисёрсамта дар меҳвари фаъолияти дипломатии кишвар қарор гирифт. Ин раванд ба Тоҷикистон имкон дод, ки худро ҳамчун шарики боэътимод ва пешгӯишаванда дар муносибатҳои байналмилалӣ муаррифӣ намояд.

Яке аз дастовардҳои муҳими сиёсати хориҷии Тоҷикистон дар ин марҳила иштироки фаъол дар созмонҳои байналмилалӣ мебошад. Тоҷикистон узви фаъоли Созмони Милали Муттаҳид, Созмони Ҳамкории Шанхай, Созмони Амнияти Дастаҷамъӣ ва дигар ниҳодҳои бонуфуз гардид. Ин узвият на танҳо ба таҳкими мавқеи байналмилалии кишвар мусоидат намуд, балки имкониятҳои навро барои рушди иқтисодӣ ва таъмини амният фароҳам овард.

Марҳилаи сеюм, ки аз солҳои 2010 то имрӯз идома дорад, бо ташаббусҳои глобалии Тоҷикистон ва нақши фаъоли он дар ҳалли масъалаҳои ҷаҳонӣ тавсиф мешавад. Яке аз самтҳои асосии сиёсати хориҷии кишвар масъалаи об мебошад. Бо пешниҳоди Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, Тоҷикистон тавонист масъалаи истифодаи оқилона ва устувори захираҳои обро ба рӯзномаи байналмилалӣ ворид намояд. Қабули як қатор қатъномаҳои Созмони Милали Муттаҳид вобаста ба об, аз ҷумла “Даҳсолаи байналмилалии амал ‘Об барои рушди устувор’ (2018-2028)” далели равшани нуфузи дипломатияи тоҷик мебошад.

Илова бар ин, Тоҷикистон дар масъалаҳои амният, мубориза бо терроризм, экстремизм ва қочоқи маводи мухаддир низ мавқеи фаъол дорад. Бо дарназардошти ҷойгиршавии ҷуғрофии худ ва ҳамсоягӣ бо минтақаҳои ноором, кишвар сиёсати ҳамкорӣ ва ҳамоҳангиро бо шарикони байналмилалӣ тақвият бахшидааст. Ин раванд на танҳо барои амнияти миллӣ, балки барои суботи минтақавӣ аҳамияти муҳим дорад.

Дар тӯли 35 соли истиқлолият сиёсати хориҷии Тоҷикистон ба як низоми мукаммал ва устувор табдил ёфтааст. Асоси ин сиёсати муваффақро чанд унсури муҳим ташкил медиҳад, ки воқеъбинӣ, мутавозинӣ, чандсамтӣ ва ҳимояи манфиатҳои миллӣ. Эмомалӣ Раҳмон тавонист ин принсипҳоро дар амал татбиқ намуда, Тоҷикистонро ба як субъекти фаъоли муносибатҳои байналмилалӣ табдил диҳад.

Таҳлили амиқи сиёсати хориҷии кишвар нишон медиҳад, ки он на танҳо ба ҳалли масъалаҳои ҷорӣ, балки ба таъмини рушди дарозмуддати давлат равона шудааст. Ҷалби сармояи хориҷӣ, рушди ҳамкориҳои иқтисодӣ, татбиқи лоиҳаҳои бузурги инфрасохторӣ ва энергетикӣ ҳама натиҷаи сиёсати хориҷии самаранок мебошанд. Тоҷикистон имрӯз ҳамчун кишвари дорои захираҳои бузурги гидроэнергетикӣ ва иқтидори транзитӣ дар маркази таваҷҷуҳи шарикони байналмилалӣ қарор дорад.

Дар баробари ин, сиёсати фарҳангӣ ва гуманитарии Тоҷикистон низ ҷузъи муҳими дипломатияи он мебошад. Тарғиби арзишҳои миллӣ, фарҳанг ва таърихи бойи тоҷикон дар арсаи байналмилалӣ ба таҳкими симои мусбати кишвар мусоидат намудааст. Ин раванд ба баланд бардоштани нуфузи байналмилалии Тоҷикистон ва ҷалби таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳонӣ ба он замина фароҳам овардааст.

Дар хотима метавон гуфт, ки сиёсати хориҷии Тоҷикистон дар тӯли 35 соли истиқлолият роҳи пурпечутоб, вале муваффақиятнокро тай намуд. Дар маркази ин раванд шахсияти Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун меъмори асосии ин сиёсат қарор дорад. Бо истифода аз таҷриба, хирад ва иродаи сиёсӣ, ӯ тавонист Тоҷикистонро аз як давлати дар ҳоли буҳрон қарордошта ба як кишвари устувор ва дорои мавқеи муайян дар арсаи байналмилалӣ табдил диҳад. Имрӯз Тоҷикистон бо сиёсати хориҷии мутавозин ва созандаи худ ҳамчун шарики боэътимод, ташаббускор ва ҷонибдори сулҳу субот дар ҷаҳон шинохта мешавад.

Гулмаҳмадзода З. Г.-декани факултети фарматсевтӣ