Пас аз мутолиаи мақолаи мазкур метавон ба чунин хулоса расид, ки масъалаи шахсият, мерос ва мансубияти фарҳангии Абуалӣ ибни Сино ҳамоно аз мавзуъҳои муҳим ва қобили таваҷҷуҳи таҳқиқоти таърихӣ ва фарҳангӣ ба шумор меравад. Муаллифи мақола бо такя ба маълумоти таърихӣ, осори худи Ибни Сино ва далелҳои марбут ба муҳити забонӣ ва фарҳангии даврони ӯ кӯшиш намудааст, ки ҷойгоҳи ин донишманди бузургро дар тамаддуни тоҷикӣ-форсӣ нишон диҳад. Аз муҳтавои мақола бармеояд, ки барои дуруст дарк намудани шахсияти Ибни Сино танҳо ба дастовардҳои илмии ӯ назар кардан кофӣ нест, балки омӯзиши муҳити таърихӣ, фарҳангӣ ва забонии даврони зиндагии ӯ низ аҳамияти муҳим дорад.

Ба андешаи ман, яке аз нуктаҳои асосии мақола он аст, ки Ибни Сино дар муҳити ғании илмӣ ва фарҳангии Хуросону Мовароуннаҳр ташаккул ёфта, аз мероси илмӣ ва фарҳангии ин сарзаминҳо баҳра гирифтааст. Муаллиф барои асоснок намудани андешаи худ ба масъалаи забон таваҷҷуҳи махсус медиҳад. Дар мақола таъкид мешавад, ки Ибни Сино ба забонҳои форсӣ ва арабӣ асарҳо офаридааст ва бахше аз осори муҳими илмӣ-фалсафии ӯ ба забони форсӣ навишта шудааст. Аз ҷумла, «Донишнома» ҳамчун яке аз намунаҳои муҳими осори илмии форсӣ зикр мешавад.

Мутолиаи мақола нишон медиҳад, ки масъалаи забон дар муайян намудани муҳити фарҳангии Ибни Сино ҷойгоҳи махсус дорад. Забон на танҳо воситаи баёни андеша, балки яке аз унсурҳои муҳими фарҳанг ва ҳувияти таърихӣ мебошад. Аз ин рӯ, таваҷҷуҳи муаллиф ба забони осори Ибни Сино имкон медиҳад, ки робитаи ӯ бо муҳити форсизабони замони худ аз ҷиҳати фарҳангӣ ва илмӣ бештар дарк карда шавад.

Нуктаи дигари муҳим дар мақола муҳити таърихӣ ва фарҳангии Бухоро, Хуросон ва Мовароуннаҳр мебошад. Муаллиф бо истифода аз маълумоти муаррихони асримиёнагӣ, аз ҷумла Наршахӣ, инчунин маълумоти ҷуғрофиёни давраи асримиёнагӣ, ба паҳншавии забонҳои эронӣ ва мавқеи забони форсӣ дар шаҳрҳои ин минтақа ишора менамояд. Аз ин маълумот чунин хулоса гирифтан мумкин аст, ки муҳити иҷтимоӣ ва фарҳангии минтақа дар ташаккули шахсияти илмии Ибни Сино нақши назаррас доштааст.

Ҳангоми мутолиаи мақола таваҷҷуҳи маро махсусан он нукта ҷалб намуд, ки Ибни Сино дар доираи таърихи умумии илму фарҳанги Шарқ ҳамчун шахсияти ҷудогона ва истисноӣ не, балки дар қатори як силсила бузургони илму адаб баррасӣ мешавад. Муаллиф Фирдавсӣ, Абунасри Форобӣ, Абурайҳони Берунӣ, Носири Хусрав ва дигар донишмандонро низ аз ҷумлаи чеҳраҳое медонад, ки дар рушди фарҳанг ва тафаккури илмии тоҷикӣ-форсӣ саҳми бузург гузоштаанд.

Аз мутолиаи мақола ба чунин натиҷа расидан мумкин аст, ки бузургии Ибни Сино танҳо дар соҳаи тиб маҳдуд намешавад. Ӯ ҳамчун файласуф, донишманд ва мутафаккир дар рушди соҳаҳои гуногуни дониш саҳми арзишманд гузоштааст. Муаллиф махсусан ба нақши ӯ дар ташаккули истилоҳоти илмии забони форсӣ ишора мекунад. Ин масъала аҳамияти муҳим дорад, зеро осори илмии Ибни Сино дар давраи минбаъда барои рушди забони илмӣ ва интиқоли донишҳои фалсафӣ, тиббӣ ва табиатшиносӣ замина фароҳам овардааст.

Ба назари ман, мақола дар баробари масъалаи Ибни Сино як масъалаи васеътарро низ ба миён мегузорад , ки ин масъалаи омӯзиш ва ҳифзи мероси илмӣ ва фарҳангии «Дунёи бузурги порсӣ». Ин мафҳумро метавон ҳамчун фазои васеи таърихӣ ва фарҳангие дарк кард, ки дар он забони форсӣ, адабиёт, фалсафа, тиб, илм ва дигар шаклҳои эҷоди маънавӣ дар тӯли асрҳо рушд кардаанд. Дар чунин замина Ибни Сино яке аз чеҳраҳои барҷастаи ин ҷаҳони фарҳангӣ ба ҳисоб меравад.

Ҳамзамон, мақолаи мазкур моро водор месозад, ки ҳангоми баррасии шахсиятҳои бузурги таърихӣ ба сарчашмаҳо ва далелҳои илмӣ такя намоем. Масъалаи мансубияти этникӣ ва фарҳангии шахсиятҳои асримиёнагӣ дар бисёр ҳолатҳо масъалаи мураккаб буда, онро танҳо тавассути муқоисаи сарчашмаҳои таърихӣ, осори хаттӣ, маълумоти забонӣ ва пажӯҳишҳои мутахассисон метавон ҳамаҷониба омӯхт. Аз ин рӯ, аҳамияти мақола дар он аст, ки чунин масъалаҳоро ба майдони баҳсу андешаи илмӣ ворид менамояд.

Дар мақола ҳамчунин масъалаи нисбат додани Ибни Сино ва дигар бузургони илмӣ ба халқҳои гуногун матраҳ гардидааст. Муаллиф ин равандро аз мавқеи худ арзёбӣ намуда, бар зарурати нигоҳ доштани ҳақиқати таърихӣ таъкид мекунад. Бо вуҷуди ин, аз назари илмӣ метавон гуфт, ки мероси чунин шахсиятҳо фаротар аз ҳудуди як миллат мебошад. Ибни Сино, новобаста аз баҳсҳои марбут ба мансубияти этникӣ, имрӯз ҳамчун яке аз донишмандони бузурги таърихи башарият шинохта мешавад ва осори ӯ ба рушди илми ҷаҳонӣ таъсири амиқ гузоштааст.

Хусусияти дигари мақола дар он аст, ки дар баробари ифтихор аз мероси гузашта, масъалаи муносибати созанда ба ин мерос низ ба миён гузошта мешавад. Дар охири мақола таъкид мегардад, ки шахсиятҳои бузурги илм ва фарҳанг набояд василаи ихтилоф миёни халқҳо гарданд, балки мероси онҳо бояд барои таҳкими ҳамдигарфаҳмӣ, дӯстӣ ва ҳамкории фарҳангӣ хизмат намояд. Ин андеша, ба назари ман, яке аз паҳлуҳои муҳимми мақола мебошад.

Дар маҷмӯъ, баъди мутолиаи мақолаи Юлия Ахмедова метавон ба чунин хулоса расид, ки «Дунёи бузурги порсӣ» пеш аз ҳама як фазои бузурги таърихию фарҳангӣ ва илмӣ мебошад, ки дар ташаккули тамаддуни ҷаҳонӣ саҳми назаррас гузоштааст. Абуалӣ ибни Сино ҳамчун яке аз чеҳраҳои барҷастаи ин фазо бо осори илмӣ ва фалсафии худ на танҳо ба фарҳанги тоҷикӣ-форсӣ, балки ба рушди илми ҷаҳонӣ таъсири бузург расонидааст.

Аз ин рӯ, омӯзиши мақола моро ба зарурати таҳқиқи амиқтари мероси илмӣ ва фарҳангии гузаштагон ҳидоят мекунад. Шинохти дурусти таърих, эҳтиром ба сарчашмаҳои илмӣ, омӯзиши забон ва фарҳанги даврони гузашта ва муаррифии саҳми донишмандони бузург дар рушди тамаддуни башарӣ метавонад барои таҳкими худшиносии фарҳангӣ ва илмӣ аҳамияти муҳим дошта бошад. Дар ин замина, мақолаи Юлия Ахмедова барои ба миён гузоштани масъалаҳои марбут ба шахсият ва мероси Абуалӣ ибни Сино, инчунин барои ҷалби таваҷҷуҳ ба мафҳуми «Дунёи бузурги порсӣ» маводи қобили таваҷҷуҳ ба ҳисоб меравад.

Хулосаи асосии ман аз мутолиаи ин мақола чунин аст, ки бузургии Ибни Сино танҳо ба давру замони зиндагии ӯ маҳдуд нашуда, мероси илмӣ ва маънавии ӯ то имрӯз аҳамияти ҷаҳонии худро нигоҳ доштааст. Аз ин рӯ, омӯзиши ҳаёт, осор ва муҳити фарҳангии ин донишманди бузург бояд ҳамчун ҷузъи муҳими омӯзиши таърихи илму фарҳанги тоҷикон ва форсизабонон, инчунин ҳамчун бахше аз таърихи умумии тамаддуни башарӣ идома ёбад.

Матинов Ш. Қ.-номзади илмҳои тиб, сардори шуъбаи таҷрибаомӯзӣ