Забон танҳо як воситаи одди муошират ё мубодилаи афкор нест; он пайванди маънавӣ, хазинаи таърихӣ, таҷассумгари рӯҳи миллӣ ва пойдевори асосии давлатдорӣ ба шумор меравад. Забони тоҷикӣ дар тӯли ҳазораҳо роҳи пурпечутоб ва марҳилаҳои сахтарини таърихиро тай намуда, тавонист асолат, зебоӣ ва иқтидори маънавии худро нигоҳ дорад. Барои миллати тоҷик забони модарӣ сипари боэътимоде буд, ки онро аз ҳаводиси рӯзгор, ҳуҷуми аҷнабиён ва таҳдидҳои маҳвшавии фарҳангӣ нигоҳ дошт. Рӯзи забони давлатӣ, ки ҳамасола 5-уми октябр дар сатҳи васеи миллӣ таҷлил мегардад, танҳо як санаи ҷашнӣ нест, балки фурсати муносиби тафаккур, арзёбии мақоми забон дар ҷомеаи муосир ва муайян кардани дурнамои рушди он дар замони ҷаҳонишавӣ ва таҳаввулоти рақамӣ мебошад.

   Пайдоиш ва ташаккули забони тоҷикӣ ба умқи давраҳои бостонии таърихи аҷдодии мо бармегардад. Марҳилаҳои авестоӣ, форсии бостон ва форсии миёна (паҳлавӣ) таҳкурсии бузургеро гузоштанд, ки дар заминаи он забони форсии дари ё худ тоҷикӣ дар асрҳои VIII–IX ба таври комил ташаккул ёфт. Оғози давраи тиллоии забони мо ба замони ҳазораи аввал ва бахусус аҳди довталабони истиқлоли сиёсиву фарҳангӣ – давраи Сомониён рост меояд. Шоҳони фарҳангпарвари Сомонӣ, бахусус Исмоили Сомонӣ, бо ташкили давлати мутамарказ ва ҳимояти зиёиён, забони тоҷикиро ба забони расмии девону давлатдорӣ мубаддал сохтанд. Дар ин давра Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ бо эҷоди ашъори баландпояи худ заминаи забони адабиро гузошт ва нишон дод, ки ин забон дорои имкониятҳои бепоёни баёни эҳсосот ва афкори инсонӣ аст.

Нақши дигари барҷастаи забон дар нигоҳдории ҳувият ва таърих дар асарҳои мондагори донишмандону адибони классикӣ зоҳир мегардад. Абулқосим Фирдавсӣ бо офаридани «Шоҳнома» на танҳо таърихи аҷдодиро зинда кард, балки забонро аз арабгароии бесомон ва фаромӯшӣ наҷот дод. «Шоҳнома» кохи азиме аз калом буд, ки ҳастии миллиро дар баробари сӯзишҳои таърихӣ муҳофизат намуд. Ҳамзамон, мутафаккирони бузурге чун Абуалӣ ибни Сино бо асарҳои худ, аз ҷумла «Донишнома», исбот карданд, ки забони мо комилан дорои иқтидори истилоҳсозӣ дар соҳаи тиб, фалсафа ва мантиқ мебошад. Осори классикони дигар, монанди Саъдӣ, Ҳофиз, Мавлоно ва Ҷомӣ, забони тоҷикиро ба яке аз ширинтарин ва ғанитарин забонҳои ҷаҳон мубаддал сохтанд. Бо вуҷуди ин, таърих ҳамеша ҳамвор набуд ва забони тоҷикӣ дар асрҳои баъдӣ ба таҳдидҳои ҷиддӣ рӯбарӯ шуд. Дар асри XIX ва оғози асри XX маорифпарварон бо роҳбарии Аҳмади Дониш кӯшиш намуданд, ки забонро аз тарзи баёни мураккаб озод созанд. Сипас, дар даврае ки ҳастии миллати тоҷик зери хатар буд, Сардафтари адабиёти муосири тоҷик Садриддин Айнӣ бо шоҳасари худ «Намунаи адабиёти тоҷик» ба ҷаҳониён исбот намуд, ки тоҷикон миллати дорои таърихи куҳан ва забону адабиёти мустақил мебошанд. Баъдтар академик Бобоҷон Ғафуров ва дигар зиёиён мақоми таърихиву филологии забонро дар сатҳи илмӣ бештар таҳким бахшиданд.

    Марҳилаи нав, дурахшон ва тақдирсози забон ба давраи истиқлолияти давлатӣ ва фаъолияти Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалии Раҳмон рост меояд. Бо ташаббус ва раҳнамоии мустақими Сарвари давлат 5-уми октябри соли 2009 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» дар таҳрири нав қабул гардид ва 5-уми октябр расман Рӯзи забони давлатӣ эълон шуд. Муҳтарам Эмомалии Раҳмон бо навиштани асари фундаменталии дуҷилдаи «Забони миллат – ҳастии миллат» заминаҳои таърихиву илмии мақоми забонро таҳлил намуда, аввалин давлатмарде гардиданд, ки аз минбари баланди Созмони Милали Муттаҳид (СММ) бо забони тоҷикӣ суханронӣ карданд. Бо дастури онҳо раванди поксозии номвожаҳо ва баргардонидани номҳои миллӣ суръати тоза гирифт.

     Дар ҷаҳони муосир, ки раванди ҷаҳонишавӣ бо суръат ҷараён дорад, забони давлатӣ ба даъватҳои нав рӯбарӯ шудааст. Ҷаҳонишавӣ хатари якрангсозии фарҳангиро ба миён меорад ва ин ҳолат тақозо мекунад, ки забони тоҷикӣ ба забони пешрафти илм ва технология мубаддал гардад. Покизагии забон ва ҳифзи он аз истифодаи беҷои калимаҳои бегона ва жаргонҳо вазифаи муҳимтарини ҷомеа ба шумор меравад. Соҳаи маориф низ дар ин раванд ҷойи марказиро ишғол намуда, таълими дурусти забони модариро аз давраи кӯдакистон то мактабҳои олӣ таъмин месозад.

      Даъвати дигари замони муосир – ин фазои рақамӣ ва технологияҳои иттилоотӣ мебошад. Имрӯз забоне зинда ва пурқудрат маҳсуб меёбад, ки дар муҳити интернет ва технологияҳои нави сунъӣ фаъолона истифода шавад. Эҷоди муҳтавои сифатнок бо забони тоҷикӣ дар интернет, офаридани луғатҳои электронӣ, барномаҳои тарҷумаи автоматикӣ ва истифодаи забон дар системаҳои ҳуши сунъӣ масъалаҳои муҳими рӯз мебошанд.

Соҳибистиқлолӣ ва забони давлатӣ ду мафҳуми ҷудонопазиранд. Забони давлатӣ ҳамчун омили муттаҳидкунандаи тамоми сокинони кишвар амал карда, пайванди маънавии байни миллат ва давлатро мустаҳкам месозад. Аз ин рӯ, эҳтиром ва муҳаббат ба забони давлатӣ нишони тафаккури олии миллӣ ва ватандорӣ мебошад.

Дар ниҳоят, метавон гуфт, ки роҳи паймудаи забони тоҷикӣ аз фарҳанги бостон то мақоми давлатӣ шаҳодати зиндадилӣ ва қудрати маънавии миллати мост. Ин хазинаи бебаҳо, ки бо заҳмати адибон, олимон, модарон ва давлатмардоне чун Эмомалии Раҳмон то ба рӯзҳои мо расидааст, бояд бекамукост ба наслҳои оянда супорида шавад. Ҳифзи забон – ҳифзи Ватан, ҳифзи таърих ва ҳифзи ояндаи соҳибистиқлоли мост. Таҷлили Рӯзи забони давлатӣ бояд ҳар як сокини кишварро ба масъулияти бештар ва эҳтироми беандоза нисбат ба каломи модарӣ ҳидоят намояд.

Каримова М.Д. - дотсенти кафедраи забонҳои хориҷӣ