Таърихи ҳар миллат, агар ба умқи асрҳо нигарем, на танҳо маҷмӯи рӯйдодҳо, балки қиссаи зиндаи мубориза, шикасту пирӯзӣ, эҳё ва худшиносӣ мебошад. Миллати тоҷик, ки аз зумраи куҳантарин халқҳои тамаддунофари ҷаҳон ба шумор меравад, дар тӯли ҳазорсолаҳо роҳи пурпечутобу пурозмоишро тай намудааст. Аз ин рӯ, ибораи “андар тани миллати куҳан ҷон омад” на танҳо як ташбеҳи шоирона, балки ифодаи воқеияти таърихист, ки таҷассумгари эҳёи такрории миллат дар давраҳои гуногун мебошад.

Нахустин саҳифаҳои таърихи тоҷикон моро ба ҷаҳони тамаддунҳои қадим ба аҳди ориёӣ, Бохтару Суғд ва Хоразм мебаранд. Ин сарзаминҳо аз замонҳои бостон маркази илму фарҳанг, тиҷорат ва давлатдорӣ буданд. Аммо бо гузашти вақт, ҳуҷумҳои пайдарпайи аҷнабиён, аз ҷумла истилои юнониҳо, арабҳо ва баъдан турку муғулон, ба пояҳои давлатдорӣ ва фарҳанги миллӣ зарбаҳои сахт заданд. Забон, фарҳанг ва ҳувияти миллӣ зери фишори шадид қарор гирифт. Бо вуҷуди ин, руҳи миллӣ ва эҳсоси худшиносӣ дар қалби мардум зинда монд ва ҳаргиз аз байн нарафт.

Яке аз давраҳои сарнавиштсоз дар таърихи тоҷикон ин эҳёи миллӣ дар замони давлати Сомониён буд. Бо барқарории давлати мутамаркази миллӣ таҳти роҳбарии Исмоили Сомонӣ, тоҷикон тавонистанд бори дигар ҳастии худро ҳамчун миллат муаррифӣ намоянд. Давлати Сомониён на танҳо як сохтори сиёсӣ, балки маркази эҳёи фарҳанг, забон ва илм гардид. Забони форсӣ-тоҷикӣ ба ҳайси забони давлатӣ ва адабӣ рушд ёфт, ки ин падида барои ташаккули ҳувияти миллӣ аҳамияти бунёдӣ дошт.

Дар ҳамин давра нобиғаҳои илму адаб, ба мисли Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ, Абуалӣ ибни Сино, Абулқосим Фирдавсӣ ва дигарон ба майдони эҷод ва илм ворид шуданд. Осори онҳо на танҳо ганҷи тамаддуни тоҷикон, балки мероси умумибашарӣ маҳсуб меёбад. Маҳз дар ҳамин давра буд, ки миллати тоҷик “ҷон гирифт”, худшиносӣ ва ифтихори миллӣ эҳё гардид ва пояҳои давлатдории миллӣ устувор шуданд.

Аммо, мутаассифона, пас аз суқути давлати Сомониён, тоҷикон боз ба давраи мушкилоти таърихӣ рӯ ба рӯ шуданд. Асрҳои баъдӣ барои миллат давраи парокандагӣ, тобеъият ва мубориза барои ҳифзи ҳастии миллӣ буд. Ҳуҷумҳои муғулон, ҷангҳои дохилӣ ва ҳукмронии сулолаҳои бегона боиси коҳиши рушди сиёсӣ ва иқтисодӣ гардиданд. Бо вуҷуди ин, фарҳанг ва забони тоҷикӣ ҳамчун сутуни ҳастии миллат боқӣ монд ва тавассути адабиёт, илм ва суннатҳо аз насл ба насл интиқол ёфт.

Дар асри XX, бо таъсиси Иттиҳоди Шуравӣ, тоҷикон ба марҳилаи нави таърихӣ ворид шуданд. Гарчанде дар ин давра баъзе пешрафтҳо дар соҳаҳои маориф ва саноат ба даст омаданд, аммо истиқлоли воқеии миллӣ маҳдуд буд. Бо вуҷуди ин, эҳсоси истиқлолхоҳӣ ва орзуи давлатдории миллӣ дар зеҳни мардум пинҳон боқӣ монд.

Соли 1991 дар таърихи миллат саҳифаи нав кушода шуд. Бо фурӯпошии Иттиҳоди Шуравӣ, Ҷумҳурии Тоҷикистон истиқлоли давлатии худро эълон кард. Аммо солҳои аввали истиқлолият бо мушкилоти ҷиддӣ - ҷанги шаҳрвандӣ, буҳрони иқтисодӣ ва нооромии сиёсӣ ҳамроҳ буданд. Миллат бори дигар дар остонаи парокандагӣ қарор гирифт.

Дар чунин шароити ҳассос нақши шахсиятҳои сиёсӣ ва пешвоёни миллат бениҳоят муҳим гардид. Бо талошҳои пайгирона ва сиёсати хирадмандонаи Эмомалӣ Раҳмон- Пешвои кулли тоҷикони ҷаҳон сулҳу субот дар кишвар барқарор гардид. Имзои Созишномаи сулҳ ва ризоияти миллӣ соли 1997 оғози марҳилаи нави рушд ва эҳёи давлатдорӣ гардид. Ин рӯйдод ҳамчун як пирӯзии бузурги сиёсӣ ва таърихӣ дар таърихи навини Тоҷикистон сабт шудааст.

Дар даврони истиқлолият, Тоҷикистон ба дастовардҳои назаррас ноил гардид. Бунёди роҳҳо, неругоҳҳои барқӣ, муассисаҳои таълимӣ ва тандурустӣ, рушди иқтисод ва баланд бардоштани сатҳи зиндагии мардум аз ҷумлаи ин дастовардҳо мебошанд. Муҳимтар аз ҳама, эҳсоси худшиносӣ ва ифтихори миллӣ дар ҷомеа тақвият ёфт.

Имрӯз, пас аз 35 соли истиқлолият, метавон бо итминон гуфт, ки миллати тоҷик бори дигар “ҷон гирифт”. Аз як кишвари гирифтори буҳрон, Тоҷикистон ба давлати рӯ ба рушд табдил ёфтааст. Ин ҳама натиҷаи заҳмати содиқонаи мардум ва роҳбарии хирадмандонаи Пешвои миллат мебошад.

Хулоса, таърихи тоҷикон мисли як дарёи пурталотум аст, ки дар ҳар гардиши худ санҷишҳои навро паси сар кардааст. Аммо ин миллат ҳамеша тавонистааст аз миёни мушкилот роҳи худро ёбад ва ба сӯи рушд ҳаракат кунад. Истиқлоли давлатӣ на танҳо як дастоварди сиёсӣ, балки эҳёи рӯҳии миллат аст. Ва имрӯз, бо ифтихор метавон гуфт, ки андар тани миллати куҳан боз ҷон омад - ҷоне пур аз умед, эътимод ва орзуҳои нек ба ояндаи дурахшон.

Аминов Р. С.-декани факултети стоматология