Дар таърихи бедории фикрӣ, ташаккули худшиносии миллӣ ва рушди афкори иҷтимоиву фарҳангии тоҷикон нимаи дуюми асри XIX ва ибтидои асри XX ҳамчун давраи бисёр муҳим ва сарнавиштсоз арзёбӣ мегардад. Дар ин марҳила ҷомеаи тоҷик дар шароити мураккаби сиёсӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ қарор дошт. Низоми суннатии идоракунӣ, маҳдудияти донишҳои илмӣ, ақибмондагии маориф, таъсири таассуб ва костагии шуури иҷтимоӣ ба рушди ҷомеа монеаҳои ҷиддӣ эҷод мекарданд. Дар чунин муҳити таърихӣ шахсиятҳое зуҳур карданд, ки бо андешаи созанда, қалами бедоркунанда ва рӯҳи ислоҳотхоҳонаи худ роҳи нави тафаккурро ба ҷомеа нишон доданд. Дар миёни онҳо Аҳмади Дониш мақоми хосса дорад.

Аҳмади Дониш на танҳо адиб, донишманд, мутафаккир ва сайёҳ, балки яке аз аввалин поягузорони афкори маорифпарварии тоҷик ба шумор меравад. Мероси илмӣ, адабӣ ва иҷтимоии ӯ дар таърихи андешаи миллӣ ҳамчун падидаи нодир арзишманд аст. Ӯ дар замоне зиндагӣ мекард, ки ҷомеа ба дониш, маърифат ва ислоҳоти куллии фикрӣ ниёз дошт. Аҳмади Дониш ин ниёзро ба таври амиқ дарк намуда, бо осори худ бар зидди ҷаҳолат, хурофот, бесаводӣ, зулм ва низоми кӯҳнаи тафаккур мубориза бурд. Аз ин рӯ, омӯзиши осори ӯ танҳо омӯзиши таърихи адабиёт ё таърихи афкори иҷтимоӣ нест, балки таҳлили яке аз марҳилаҳои муҳими ташаккули мафҳуми маърифати миллӣ мебошад.

Мафҳуми «маърифати миллӣ» дар андешаи Аҳмади Дониш маънои васеъ дорад. Он танҳо саводнокӣ ё аз бар кардани донишҳои китобӣ нест. Барои ӯ маърифат пеш аз ҳама бедории ақл, рушди тафаккур, дарки воқеият, шинохти сабабҳои ақибмондагӣ ва талош барои ислоҳи ҷомеа буд. Ин андеша имрӯз низ аҳамияти худро аз даст надодааст, зеро ҳар ҷомеае, ки мехоҳад ба пешрафт ноил гардад, пеш аз ҳама бояд ба неруи дониш, маориф ва тарбияи инсон такя намояд.

Аҳмади Дониш дар муҳити фарҳангии Бухоро ба камол расид. Бухоро дар он давра яке аз марказҳои бузурги илму фарҳанги Осиёи Марказӣ ба ҳисоб мерафт, аммо дар баробари ин, дар ҳаёти иҷтимоӣ ва маориф мушкилоти зиёде вуҷуд дошт. Системаи таълим бештар ба усулҳои анъанавӣ такя мекард ва дар бисёр ҳолатҳо донишҳои табиӣ, илмҳои дақиқ ва таҷрибаи пешрафтаи ҷаҳонӣ ҷойгоҳи зарурӣ надоштанд. Аҳмади Дониш маҳз ҳамин зиддиятро дарк кард, ки аз як тараф, мероси бузурги илмӣ ва фарҳангии гузашта вуҷуд дошт, аз ҷониби дигар, ҷомеа аз дастовардҳои нави илму техника ва таҷрибаи давлатдории муосир дур монда буд.

Тафаккури Аҳмади Дониш дар чунин шароит ба шакл омад ва тадриҷан аз доираи андешаҳои маҳдуди замони худ берун рафт. Ӯ дарк намуд, ки сабаби асосии ақибмондагии ҷомеа танҳо дар мушкилоти иқтисодӣ ё сиёсӣ нест, балки дар сатҳи шуури инсон, тарзи таълим ва муносибат ба дониш низ мебошад. Аз ин рӯ, ӯ ба маориф ҳамчун неруи асосии тағйирдиҳандаи ҷомеа назар мекард. Ба андешаи ӯ, инсон бояд на танҳо маълумот гирад, балки андешиданро омӯзад, воқеиятро таҳлил кунад ва масъулияти худро дар назди ҷомеа дарк намояд.

Яке аз хусусиятҳои муҳимтарини андешаи Аҳмади Дониш муносибати интиқодии ӯ ба ҷаҳолат ва таассуб буд. Ӯ ба таври ошкоро нишон медод, ки бесаводӣ ва хурофот ҷомеаро аз рушди воқеӣ бозмедоранд. Муаллиф дар осори худ на танҳо падидаҳои манфии замонашро тасвир мекард, балки сабабҳои пайдоиш ва паёмадҳои онҳоро низ таҳлил менамуд. Ин хусусияти таҳлилӣ ба осори ӯ қувваи махсус мебахшад. Аҳмади Дониш хонандаро танҳо ба эҳсосот даъват намекунад, балки ӯро водор месозад, ки андеша кунад, муқоиса намояд ва роҳи дурусти зиндагии ҷамъиятиро ҷустуҷӯ кунад.

Дар ин замина, осори машҳури ӯ «Наводир-ул-вақоеъ» аҳамияти бузург дорад. Ин асарро метавон яке аз муҳимтарин намунаҳои насри иҷтимоӣ, фалсафӣ ва маорифпарварии тоҷик арзёбӣ кард. Дар он масъалаҳои гуногуни ҳаёти инсон ва ҷомеа, ахлоқ, давлатдорӣ, маориф, муносибатҳои иҷтимоӣ, тарбияи фарзанд, нақши дониш ва маърифати инсон мавриди баррасӣ қарор гирифтаанд. Аҳмади Дониш дар ин асар бо истифода аз ҳикоя, мушоҳида, андеша ва таҳлили воқеаҳои ҳаётӣ ба масъалаҳое дахл мекунад, ки барои ҷомеаи замони ӯ ва ҳатто барои ҷомеаи имрӯз низ аҳамияти муҳим доранд.

«Наводир-ул-вақоеъ» аз ҷиҳати сохтор ва муҳтаво асари одии адабӣ нест. Он як навъ энсиклопедияи андешаҳои иҷтимоӣ ва ахлоқии мутафаккир мебошад. Дар саҳифаҳои он чеҳраи ҷомеаи замон, муносибати табақаҳои гуногун, мушкилоти идоракунӣ ва сатҳи маънавии инсонҳо инъикос ёфтааст. Аҳмади Дониш воқеиятро бо нигоҳи мушоҳидакор ва таҳлилгар меомӯзад. Ӯ дар паси ҳар падидаи иҷтимоӣ сабаби амиқро меҷӯяд ва бо истифода аз забони пурқуввати адабӣ хонандаро ба андешаронӣ водор месозад.

Нақши Аҳмади Дониш дар ташаккули маърифати миллӣ пеш аз ҳама дар он зоҳир мегардад, ки ӯ мафҳуми донишро аз доираи донишҳои маҳдуди анъанавӣ берун овард. Барои ӯ илм бояд ба зиндагии воқеӣ иртибот дошта бошад. Дониш бояд инсонро ба худшиносӣ, масъулиятшиносӣ ва фаъолияти созанда ҳидоят кунад. Агар илм танҳо барои ифтихор ё мансаб истифода шавад, он наметавонад вазифаи аслии худро иҷро намояд. Аз ин нуқтаи назар, Аҳмади Дониш ба маориф на ҳамчун воситаи гирифтани унвон, балки ҳамчун заминаи ташаккули шахсияти комил назар мекард.

Андешаи ӯ дар бораи тарбия низ хеле муҳим аст. Ба назари Аҳмади Дониш, рушди ҷомеа аз тарбияи инсон оғоз меёбад. Инсон бояд аз хурдсолӣ ба донишомӯзӣ, меҳнат, ростқавлӣ, масъулият ва эҳтироми дигарон одат кунад. Тарбияи дуруст метавонад шахсияти фаъол ва созанда ба вуҷуд оварад, дар ҳоле ки тарбияи нодуруст инсонро ба ҷаҳолат, вобастагӣ ва беэътиноӣ ба ҷомеа мебарад. Аз ин рӯ, масъалаи тарбия дар осори ӯ бо масъалаи маориф пайванди ногусастанӣ дорад.

Аҳмади Дониш ба масъалаи нақши омӯзгор низ аҳамияти махсус медод. Дар ҷомеае, ки мехоҳад пешрафт кунад, омӯзгор танҳо омӯзандаи китоб нест. Ӯ тарбиятгари насли нав ва ташаккулдиҳандаи ҷаҳонбинии инсон мебошад. Омӯзгор бояд дорои дониш, ахлоқи баланд ва ҳисси масъулият бошад. Ин андешаҳои Аҳмади Дониш дар шароити имрӯза низ аҳамияти хос доранд, зеро сифати маориф пеш аз ҳама ба сатҳи касбӣ ва маънавии омӯзгор вобаста мебошад.

Яке аз ҷанбаҳои муҳими фаъолияти фикрии Аҳмади Дониш шиносоии ӯ бо таҷрибаи давлатҳои пешрафта мебошад. Сафарҳои ӯ ба Русия ва шиносоӣ бо дастовардҳои илму фарҳанг, шаҳрсозӣ, низоми маориф ва идоракунии давлатӣ ба ҷаҳонбинии ӯ таъсири амиқ расонд. Ӯ дарк кард, ки пешрафти ҷомеа тасодуфӣ нест, балки натиҷаи рушди дониш, ташкили дурусти муассисаҳо ва масъулияти давлат дар назди мардум мебошад. Ин мушоҳидаҳо ӯро водор намуданд, ки ба муқоисаи ҷомеаи худ бо кишварҳои пешрафта пардозад.

Маҳз ҳамин муқоиса дар андешаи Аҳмади Дониш хусусияти нав пайдо мекунад. Ӯ кӯр-кӯрона тақлид карданро пешниҳод намекард. Баръакс, мехост, ки ҷомеаи тоҷик аз таҷрибаи пешрафтаи ҷаҳонӣ сабақ гирад ва онро бо дарназардошти шароити миллӣ истифода барад. Ин нуқта яке аз хусусиятҳои муҳими маорифпарварии ӯ мебошад. Аҳмади Дониш ба арзишҳои миллӣ эҳтиром дошт, аммо ҳифзи анъанаҳоро ба маънои нигоҳ доштани ҷаҳолат ва ақибмондагӣ намедонист. Ӯ бар он назар буд, ки фарҳанги миллӣ бояд бо дониш ва таҷрибаи пешрафтаи башарӣ ғанӣ гардад.

Дар ҳамин ҷо моҳияти миллии андешаи ӯ бештар равшан мегардад. Маърифати миллӣ барои Аҳмади Дониш маънои дарки таърих, забон, фарҳанг ва арзишҳои маънавии хешро дорад, аммо ин маърифат набояд инсонро аз ҷаҳони беруна ҷудо созад. Миллате, ки мехоҳад дар таърихи башар мақоми шоиста дошта бошад, бояд ҳам решаҳои худро бишиносад ва ҳам ба дастовардҳои ҷаҳонӣ рӯ оварад. Ин андеша имрӯз дар замони ҷаҳонишавӣ аҳамияти махсус пайдо мекунад.

Аҳмади Дониш бо забони адабӣ низ дар рушди маърифати миллӣ саҳми назаррас гузошт. Насри ӯ дорои услуби зинда, образнок ва андешаманд мебошад. Ӯ тавонист масъалаҳои мураккаби иҷтимоӣ ва фалсафиро бо забоне баён кунад, ки барои хонанда таъсирбахш ва фаҳмо бошад. Дар осори ӯ забон танҳо воситаи ифода нест, балки воситаи бедор кардани шуур мебошад. Каломи ӯ баъзан танқидӣ, баъзан ҳаҷвомез ва гоҳе фалсафӣ аст, аммо дар ҳамаи ҳолатҳо ҳадаф як аст: инсонро ба андеша ва худшиносӣ раҳнамоӣ кардан.

Ҳаҷв ва танқиди иҷтимоӣ дар эҷодиёти Аҳмади Дониш мақоми муҳим дорад. Ӯ бо истифода аз ҳаҷв чеҳраи ҷаҳолат, риёкорӣ, мансабпарастӣ ва беадолатиро ошкор мекард. Қувваи ҳаҷви ӯ дар он буд, ки вай танҳо ба масхара кардани шахс ё падида маҳдуд намешуд, балки моҳияти иҷтимоии мушкилотро нишон медод. Аз ин ҷиҳат, ҳаҷви Аҳмади Дониш хусусияти ислоҳотхоҳона дошт. Ӯ мехост, ки хонанда на танҳо бихандад, балки пас аз хондан ба худ ва ҷомеаи худ бо чашми интиқодӣ назар кунад.

Дар андешаи Аҳмади Дониш масъалаи адолати иҷтимоӣ низ ҷойгоҳи муҳим дорад. Ӯ ҷомеаи солимро ҷомеае медонист, ки дар он қонун, адолат ва масъулият ҳукмфармо бошад. Ба назари ӯ, идоракунии давлат бояд ба манфиати мардум нигаронида шавад. Мансаб бояд воситаи хизмат бошад, на роҳи манфиатҷӯӣ. Ҳоким бояд масъулияти худро дар назди ҷомеа дарк кунад. Ин андешаҳо аз он шаҳодат медиҳанд, ки Аҳмади Дониш ба масъалаҳои давлатдорӣ ва муносибати ҳокимият бо мардум бо диди амиқи иҷтимоӣ назар мекард.

Дар ин замина, андешаҳои ӯ дар бораи ислоҳоти давлатӣ низ аҳамияти бузург доранд. Аҳмади Дониш зарурати тағйир додани низоми идоракунӣ, беҳтар намудани маориф, ба роҳ мондани тартиби дурусти ҷамъоварии андоз ва таъмини адолатро таъкид менамуд. Ӯ хуб мефаҳмид, ки бе ислоҳоти сохторӣ ва бе тағйири муносибати давлат ба мардум пешрафти ҷомеа имконнопазир аст. Аз ин рӯ, андешаҳои маорифпарварии ӯ бо масъалаҳои сиёсӣ ва иҷтимоӣ пайванди ногусастанӣ доранд.

Бо вуҷуди он ки Аҳмади Дониш дар шароити таърихии асри XIX зиндагӣ мекард, бисёр андешаҳои ӯ хусусияти замонавӣ доранд. Масъалаҳое чун аҳамияти дониш, нақши маориф, зарурати тарбияи насли нав, мубориза бо ҷаҳолат, эҳтироми қонун, масъулияти шахс дар назди ҷомеа ва зарурати истифодаи таҷрибаи пешрафтаи ҷаҳонӣ имрӯз низ муҳим мебошанд. Ин нишон медиҳад, ки арзиши осори ӯ танҳо ба давраи муайяни таърихӣ маҳдуд намешавад.

Мероси Аҳмади Дониш дар ташаккули насли нави зиёиёни тоҷик низ таъсири бузург гузошт. Андешаҳои ӯ барои рушди ҳаракати маорифпарварӣ ва бедории фикрӣ замина фароҳам оварданд. Пас аз ӯ насли нави равшанфикрон ба майдони фарҳанг ва ҷомеа ворид шуданд, ки масъалаҳои маориф, забон, адабиёт ва худшиносии миллиро ба сатҳи нав бардоштанд. Аз ин рӯ, Аҳмади Донишро метавон пайвандгари муҳими байни анъанаҳои классикии фарҳанги тоҷик ва тафаккури нави иҷтимоиву фарҳангӣ донист.

Хусусияти дигари муҳими мероси ӯ дар он аст, ки Аҳмади Дониш ба инсон ҳамчун маркази тағйироти иҷтимоӣ назар мекард. Ба андешаи ӯ, ҳеҷ ислоҳоте бе тағйири шуури инсон натиҷаи устувор дода наметавонад. Агар инсон бесавод, беэътимод ва беэътино бошад, ҳатто беҳтарин қонунҳо низ наметавонанд ҷомеаро комилан тағйир диҳанд. Аз ин рӯ, ӯ пеш аз ҳама ба тарбияи шахсияти соҳибмаърифат, масъулиятшинос ва худогоҳ таваҷҷуҳ мекард.

Дар шароити имрӯза, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ бо суръати баланд тағйир меёбад, андешаҳои Аҳмади Дониш дар бораи маърифат аҳамияти нав пайдо мекунанд. Ҷаҳони муосир аз инсон донишҳои нав, қобилияти таҳлил, тафаккури интиқодӣ ва омодагӣ ба омӯзиши пайвастаро талаб менамояд. Миллате, ки ба илму маориф таваҷҷуҳ намекунад, дар рақобати ҷаҳонӣ ақиб мемонад. Аз ин нуқтаи назар, мероси Аҳмади Дониш моро ба он водор месозад, ки маорифро ҳамчун асоси рушди давлат ва миллат арзёбӣ намоем.

Маърифати миллӣ дар замони муосир ҳамчунин ба худшиносии шаҳрвандӣ ва эҳсоси масъулият пайванди мустақим дорад. Инсон бояд таърихи миллат ва дастовардҳои гузаштагони худро донад, аммо танҳо ифтихор аз гузашта кофӣ нест. Шинохти таърих бояд ба масъулияти имрӯза табдил ёбад. Аҳмади Дониш маҳз ҳамин гуна муносибатро ба таърих пешниҳод мекард. Ӯ аз мероси гузашта меомӯхт, аммо ҳамзамон ба оянда менигарист. Барои ӯ дониш воситаи эҳёи ҷомеа ва сохтани фардои беҳтар буд.

Аз ин рӯ, омӯзиши осори Аҳмади Дониш барои тарбияи ҷавонон аҳамияти махсус дорад. Ҷавонон бояд дар симои ӯ на танҳо як адиби бузург, балки шахсияти дорои андешаи мустақил, ҷасорати фикрӣ ва масъулияти иҷтимоиро бубинанд. Аҳмади Дониш ба мо меомӯзонад, ки инсон бояд дар назди мушкилоти ҷомеа бетараф набошад. Донишмандӣ танҳо донистан нест, балки истифодаи дониш барои беҳбудии зиндагии мардум мебошад.

Дар таърихи фарҳанги тоҷик Аҳмади Дониш ҳамчун шахсияте боқӣ мондааст, ки бо қалам ва андешаи худ ба торикии ҷаҳолат рӯшноии маърифат овард. Ӯ дар замоне ба масъалаи маориф ва бедории фикрӣ рӯ овард, ки ҷомеа ба чунин андешаҳо сахт ниёз дошт. Қимати бузурги ӯ дар он аст, ки ба ҷойи таслим шудан ба воқеияти мавҷуда, роҳи тағйири онро ҷустуҷӯ намуд. Ӯ ба қудрати ақл ва дониш бовар дошт ва ҳамин боварро ба насли баъдӣ мерос гузошт.

Имрӯз, дар замони соҳибистиқлолии Тоҷикистон, мероси Аҳмади Дониш ҳамчун қисми муҳими таърихи маънавӣ ва фикрии миллат мавриди омӯзиши бештар қарор дорад. Рушди илму маориф, дастгирии ҷавонон, эҳёи арзишҳои миллӣ ва таҳкими худшиносии шаҳрвандӣ аз масъалаҳои муҳимми ҷомеаи муосир мебошанд. Дар ҳамаи ин самтҳо андешаҳои Аҳмади Дониш метавонанд ҳамчун сарчашмаи арзишманди таърихӣ ва маънавӣ хизмат кунанд.

Хулоса, Аҳмади Дониш яке аз бузургтарин намояндагони маърифатпарварии тоҷик буда, дар ташаккули андешаи миллӣ ва бедории иҷтимоиву фарҳангии ҷомеа нақши бузург гузоштааст. Ӯ бо осори илмӣ, адабӣ ва иҷтимоии худ ҷаҳолатро маҳкум намуда, донишро ҳамчун неруи асосии пешрафти инсон ва ҷомеа арзёбӣ кард. Мероси ӯ моро ба эҳтироми илм, рушди маориф, худшиносии миллӣ, тафаккури мустақил ва масъулияти шаҳрвандӣ даъват менамояд.

Агар ба таърихи миллат бо диди амиқ назар кунем, равшан мегардад, ки ҳар давраи бедории миллӣ аз бедории фикрӣ оғоз меёбад. Аҳмади Дониш яке аз он бузургоне буд, ки дар замони худ чароғи андешаро фурӯзон кард. Ӯ ба насли баъдӣ нишон дод, ки роҳи наҷоти ҷомеа аз ҷаҳолат ба сӯи дониш, аз таассуб ба сӯи тафаккур, аз беадолатӣ ба сӯи адолат ва аз рукуд ба сӯи пешрафт мегузарад. Аз ин рӯ, номи Аҳмади Дониш дар таърихи маърифати миллӣ на танҳо ҳамчун номи як донишманду адиби бузург, балки ҳамчун рамзи бедории фикрӣ, ҷасорати андеша ва ормони пешрафти миллат ҷовидона боқӣ хоҳад монд.

Низомӣ С. Ф.-д.и.ф., мудири кафедраи забони тоҷикӣ