Конститутсия - санади сарнавиштсоз, кафили истиқлолият, ваҳдати миллӣ, волоияти қонун ва ҳуқуқу озодиҳои инсон!

Таърихи ҳар як миллат аз рӯйдодҳое иборат аст, ки дар сарнавишти он нақши ҳалкунанда дошта, роҳи рушди минбаъдаи давлат ва ҷомеаро муайян месозанд. Барои мардуми соҳибтамаддуну фарҳангпарвари тоҷик 6 ноябр яке аз чунин санаҳои муҳим ва фаромӯшнашавандаи таърихӣ мебошад. Ҳамасола дар ин рӯз дар саросари Ҷумҳурии Тоҷикистон Рӯзи Конститутсия таҷлил карда мешавад. Ин сана дар ҳаёти сиёсӣ, ҳуқуқӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии кишвар мавқеи махсус дошта, рамзи соҳибихтиёрии давлатӣ, истиқлолияти миллӣ, қонуният, адолат ва эҳтиром ба ҳуқуқу озодиҳои инсон ба шумор меравад.

6-уми ноябри соли 1994 бо қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар раъйпурсии умумихалқӣ марҳилаи нави давлатдории тоҷикон оғоз гардид. Ин рӯйдоди бузурги таърихӣ барои муайян намудани сохтори конститутсионии давлат, ташаккули низоми ҳуқуқии миллӣ, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон ва таҳкими асосҳои истиқлолияти давлатӣ заминаи устувор гузошт.

Конститутсия ҳамчун қонуни асосии давлат мазмуну моҳияти давлатдорӣ, принсипҳои ташкили ҳокимияти давлатӣ, муносибатҳои байни давлат ва шаҳрванд, инчунин ҳуқуқу уҳдадориҳои инсон ва шаҳрвандро муайян мекунад. Он на танҳо санади муҳими ҳуқуқӣ, балки ифодагари орзуву ормонҳои таърихӣ, арзишҳои миллӣ ва мақсаду мароми ҷомеаи Тоҷикистон мебошад.

Маҳз тавассути эҳтиром ба Конститутсия, риояи қонунҳо ва ҳифзи арзишҳои умумимиллӣ метавон барои ҷомеаи солиму пешрафта, давлати устувор ва ояндаи дурахшони наслҳои оянда заминаи мусоид фароҳам овард.

Таърихи қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон:

Барои дарки аҳаммияти Рӯзи Конститутсия пеш аз ҳама зарур аст, ки ба марҳилаҳои муҳимми таърихи давлатдории Тоҷикистон назар афканем.

9-юми сентябри соли 1991 Ҷумҳурии Тоҷикистон истиқлолияти давлатии худро эълон намуд. Ин рӯйдоди сарнавиштсоз барои миллати тоҷик имконият фароҳам овард, ки роҳи мустақили рушди сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии худро интихоб кунад. Истиқлолият дар назди давлат вазифаҳои нави таърихӣ гузошт, аз ҷумла зарурати таъсиси низоми мустақили ҳуқуқӣ, муайян намудани асосҳои сохтори давлатӣ ва таҳияи Қонуни асосии ҷавобгӯ ба талаботи давлати соҳибистиқлол.

Дар солҳои аввали истиқлолият Тоҷикистон бо мушкилоти мураккаби сиёсӣ ва иҷтимоӣ рӯ ба рӯ гардид. Вазъи ноороми ҷомеа, зарурати таҳкими сохти давлатдорӣ ва эҳтиёҷ ба танзими муносибатҳои нави ҷамъиятӣ қабули Конститутсияи навро ба яке аз масъалаҳои муҳимми ҳаёти сиёсӣ табдил дод.

Дар чунин шароит таҳияи санади асосии ҳуқуқӣ аҳаммияти бузург дошт. Конститутсия бояд асосҳои давлатдории мустақилро муайян карда, барои фаъолияти мақомоти давлатӣ, рушди қонунгузорӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меовард.

Ниҳоят, 6-уми ноябри соли 1994 лоиҳаи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба раъйпурсии умумихалқӣ пешниҳод гардида, аз ҷониби шаҳрвандон қабул карда шуд. Аз ҳамин рӯз ин санади олии ҳуқуқӣ ҳамчун асоси сохтори конститутсионии давлати соҳибистиқлоли Тоҷикистон мавқеи худро пайдо намуд.

Қабули Конститутсия қадами муҳим дар роҳи ташаккули низоми нави давлатдорӣ буд. Он барои таҳкими истиқлолият, барқарорсозии сохторҳои давлатӣ, рушди қонунгузории миллӣ ва муайян намудани самтҳои асосии пешрафти кишвар аҳаммияти таърихӣ дошт.

Аз ин рӯ, 6-уми ноябр танҳо санаи қабули як санади ҳуқуқӣ нест. Он рӯзи ифодаи иродаи халқ, интихоби роҳи давлатдорӣ ва гузоштани заминаи ҳуқуқии зиндагии минбаъдаи ҷомеаи Тоҷикистон мебошад.

Мафҳум ва моҳияти Конститутсия:

Калимаи “конститутсия” аз истилоҳи лотинии “constitutio” гирифта шуда, маънои муқаррар кардан, сохтан ва таъсис доданро дорад. Дар илми ҳуқуқшиносӣ Конститутсия қонуни асосии давлат буда, дорои эътибори олии ҳуқуқӣ мебошад.

Конститутсия муносибатҳои бунёдии ҷамъиятиро ба танзим медарорад. Ба онҳо асосҳои сохтори давлатӣ, шакли ташкили ҳокимияти давлатӣ, муносибатҳои байни мақомоти ҳокимият, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, инчунин уҳдадориҳои асосии шаҳрвандон дохил мешаванд.

Фарқи асосии Конститутсия аз дигар қонунҳо дар он аст, ки он меъёрҳои муҳимтарин ва бунёдии ҳаёти давлату ҷомеаро муайян мекунад. Дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ бояд ба Конститутсия мувофиқат намоянд ва набояд ба меъёрҳои он мухолиф бошанд.

Конститутсия ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ дорои хусусиятҳои зерин мебошад:

Якум, эътибори олии ҳуқуқӣ. Конститутсия дар низоми ҳуқуқии кишвар мақоми олӣ дорад. Қонунҳо ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ бояд дар асоси он қабул ва татбиқ карда шаванд.

Дуюм, хусусияти бунёдӣ. Он асосҳои муҳимтарини ташкил ва фаъолияти давлат, муносибатҳои ҷамъиятӣ ва ҳуқуқии шаҳрвандонро муайян мекунад.

Сеюм, устувории ҳуқуқӣ. Тағйиру иловаҳо ба Конститутсия бо тартиби махсуси муқарраргардида ворид карда мешаванд, зеро он санади сарнавиштсози давлат мебошад.

Чорум, таъсиси заминаи ҳуқуқии давлатдорӣ. Конститутсия барои фаъолияти мақомоти қонунгузор, иҷроия ва судӣ асоси ҳуқуқӣ фароҳам меорад.

Панҷум, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон. Он ҳуқуқҳои асосии шаҳрвандон ҳимоя мекунад.

Зулфира Арабова, 

номзади илмҳои тиб, дотсенти кафедраи физиологияи нормалӣ