Тибби муосир, ки дар асри XXI ба сатҳи баланди рушд расидааст, дар баробари пешрафти технологӣ, усулҳои навини табобат ва таҷҳизоти инноватсионӣ, бар мероси пурарзиши табибони гузашта такя менамояд. Яке аз бузургтарин нобиғагони илми тиб ва фалсафа, ки бо осори пурҷилваи худ асрҳоро равшан сохтааст, Абӯалӣ ибни Сино мебошад. Инҷо, мо иртиботи илми трансплантология — яке аз самтҳои муҳимтарини тибби имрӯза— бо мероси илмии Ибни Сино мепардозем.

Абӯалӣ ибни Сино, ки дар ғарб бо номи Авитсенна машҳур аст, соли 980 дар Афшона, наздикии Бухоро таваллуд ёфтааст. Ӯ яке аз бузургтарин донишмандони асри худ буд, ки дониши амиқ дар риштаҳои гуногун аз ҷумла фалсафа, риёзиёт, астрономия ва тиб дошт. Осори машҳури ӯ "Ал-Қонун фи-т-тиб" ва "Китобу-ш-шифо" асарҳое ҳастанд, ки дар тӯли садсолаҳо асоси таҳсили тиб дар Шарқ ва Ғарб буданд.

"Ал-Қонун фи-т-тиб" як энсиклопедияест, ки ба таври муфассал анатомия, физиология, патология, фармакология ва усулҳои табобатро дарбар мегирад. Сино аввалин шуда як системаи интегралии тиббиро муаррифӣ кард, ки бар асоси таҷриба ва мушоҳидаҳои илмӣ бунёд ёфта буд. Ӯ инчунин дар соҳаи пизишкӣ усули ташхис ва давои бемориҳоро бо асосҳои мантиқӣ ва таҷрибавӣ ба роҳ мондааст, ки баъдан ба пояҳои тибби муосир табдил ёфт.

Сино инсонро ҳамчун як мавҷуди мураккаб ва комил баррасӣ мекунад, ки аз ҷисм ва рӯҳ иборат аст. Ӯ дар осораш ба таври возеҳ нишон медиҳад, ки ҳар як узви инсон на танҳо вазифаи физиологӣ, балки нақши муайян дар тавозуни куллии организми инсон дорад. Мафҳуми "таъвизи узв" (яъне эҳтимолияти иваз кардани узви осебдида бо узви солим) гарчанде бо он ибораҳое, ки имрӯз истифода мешавад, дар осори Абӯалӣ ибни Сино нест, аммо мафҳуми эҳёи саломатӣ тавассути барқарор кардани вазифаи узвҳо мавҷуд аст.

Мутобиқи таълимоти Сино, аъзои инсон, агар корношоям гарданд, бояд ба тарзе табобат ёбанд, ки фаъолияти онҳо барқарор гардад. Ин назария, ки вазифаи узв муҳиму асосист, имрӯз дар трансплантология ба маънои иваз кардани узви бемор бо узви солим татбиқ мешавад.

Киттоби мазкур аз панҷ китоб иборат буда, ки дар онҳо таърифи бемориҳо, ташхис, табобат, дорусозӣ ва нигоҳубини умумӣ баён шудааст. Дар фаслҳои гуногун Сино аз ҳолатҳое ёд мекунад, ки узв ё бофта зарар мебинад ва он бояд ё ислоҳ шавад ё аз он халос шуд. Масалан, дар шарҳи ҷароҳатҳо ва осебҳои узвҳо, Сино иброз медорад, ки агар қисме аз ҷисмро наҷот додан имкон надошта бошад, он бояд бо роҳҳои ҷарроҳӣ дур карда шавад — ин дар воқеъ заминаи фаҳмиши амалиёти трансплантатсионӣ мебошад.

Гарчанде ки ӯ мустақиман дар бораи пайвандсозии узв сухан намегӯяд, аммо таҳлили истилоҳоти тиббии ӯ, аз ҷумла "эҳёи фаъолиятии узв" ва "ҷуброни зарари он тавассути муҳити табобатӣ" ба таври ғайримустақим мафҳуми пайвандсозии узвро фаро мегирад.

Абӯалӣ ибни Сино дар асарҳояш бемориҳои музминро таҳлили амиқ кардааст. Ӯ муътақид буд, ки ихтилол дар фаъолияти як узв метавонад ба системаи тамоми организм таъсир расонад. Аз ин рӯ, зарур шуморид, ки муолиҷа бояд на танҳо ба узви осебдида, балки ба тамоми ҷисм равона гардад. Вақте ки узв дигар қобилияти иҷрои вазифаашро гум мекунад, Сино пешниҳод менамуд, ки бо воситаҳои табобати фитотерапевтӣ, ғизодиҳӣ ва рафъи таъсири манфии муҳити зист, саломатии умумии бадан барқарор карда шавад.

Бо ин вуҷуд, дар ҳолатҳое, ки узв ба таври ҷиддӣ зарар мебинад ва табобатҳои мавҷудӣ муассир нестанд, Сино ҷарроҳиро роҳи ҳал мешуморид. Ин шеваи фикр ба консепсияи трансплантологияи муосир, ки ҳангоми нокомии як узв онро бо узви дигар иваз мекунанд, хеле наздик аст.

Яке аз ҷанбаҳои муҳим дар илми Сино, этикаи тиббӣ мебошад. Ӯ табибро на танҳо ҳамчун шахси донишманд, балки ҳамчун шахсияти ахлоқӣ мебинад, ки бояд бо меҳрубонӣ, адолат ва эҳтиром нисбати бемор рафтор кунад. Сино дар таълимоти худ аз ахлоқи тиббӣ ва масъулияти ахлоқии табиб ёдовар мешавад.

Ин меъёрҳо имрӯз дар трансплантология низ нақши муҳиме доранд, зеро масъалаҳои розигии донор, муносибати инсонӣ бо бемор, адолат дар тақсими аъзои донорӣ ва баррасии арзиши ҳаёти инсон ҳама бо ахлоқ пайвастанд. Яъне, нуқтаи назари Сино то ҳол дар принсипҳои ахлоқии тибби трансплантатсионӣ садо медиҳад.

Гарчанде ки дар замони Абӯалӣ ибни Сино мафҳуми пайвандсозии узв ҳамчун илми алоҳида вуҷуд надошт, аммо таҳлили истилоҳоте, ки ӯ истифода мебурд, нишон медиҳад, ки ин донишманд мафҳумҳои пешгузареро пешниҳод намудааст, ки бо трансплантологияи муосир ҳамоҳангӣ доранд. Дар навиштаҳои ӯ ибораҳое чун “бозсозии узв”, “барқарорсозии функсия” ва “ихроҷи ҷисмҳои фосид” ба назар мерасанд. Ҳар яке аз ин мафҳумҳо имрӯз дар шароити амалӣ бо равандҳои пайвандсозии узв, буриш ва мутобиқсозии узв мувофиқ меоянд.

Масалан, дар фаслҳои марбут ба ҷароҳатҳои узвҳо, Сино пайваста таъкид мекунад, ки бофтаҳо метавонанд бо “материяи солим” иваз ё барқарор шаванд. Ӯ аз “иттиҳоди табиӣ” ва “иттиҳоди сунъӣ” байни бофтаҳои организм ёд мекунад, ки дар воқеъ пешгузари назарияи пайвастани бофтаҳои донор ва ретсипиент мебошанд. Ин истилоҳот имрӯз бо мафҳумҳои иммунологияи пайвандсозии узв ва мутобиқати бофтаҳо тавсиф карда мешаванд.

Сино илми тибро ҳамчун як маҷмӯаи донишҳои мантиқӣ ва таҷрибавӣ мешуморид. Ӯ дар кори худ омӯзиши аломатҳои беморӣ, сабабшиносӣ, ташхис ва табобатро якҷо карда, ба як системаи мутамарказ табдил дод. Ин рӯҳияи таҳқиқот ва таҷриба асоси рушди илми пайвандсозии узв низ мебошад. Дар консепсияҳои муосир, ташхиси дақиқ, муайян кардани шиддатнокии норасоии узв ва омодасозии донор ва ретсипиент, ҳамааш бар асоси методологияи илмии Сино метавонанд шарҳ дода шаванд.

Абӯалӣ ибни Сино ба робитаи байни рӯҳ ва ҷисм аҳамияти калон медод. Дар пайвандсозии узв низ на танҳо омилҳои биологӣ, балки равандҳои равонӣ ва иҷтимоӣ мавриди омӯзиш қарор доранд. Қобилияти қабул кардани узви нав аз ҷониби организми инсон, на танҳо масъалаи иммунологӣ, балки як ҷараёни мураккаби физиологӣ ва рӯҳӣ мебошад, ки Сино онро бо назарияи “инсиҷоми узв ва руҳ” баён кардааст.

Дар асри XX ва XXI, трансплантология ба яке аз самтҳои муҳимтарини илми тиб табдил ёфт. Аз амалиёти аввалини ивази гурда, ҷигар ва дил то ҷарроҳиҳои мураккаби пайванди рӯда, шуш ва ҳатто дасту рӯй, ҳама ин амалиётҳо бо технологияҳои баланди тиббӣ амалӣ мешаванд. Аммо дар асл, равиши аслии ин илм дар фикр ва методологияи донишмандони монанди Сино реша дорад.

Имрӯз ҷарроҳони трансплантатсионӣ аз усулҳои таҳқиқи анатомӣ ва физиологии Сино истифода мебаранд. Омӯзиши системавии фаъолияти аъзои бадан ва таъсири иваз кардани як узв ба фаъолияти дигар, ҳама дар маркази диққати Сино низ қарор дошт. Ҳатто масъалаи “интиқоли муҳити ҳаётии узв”, ки имрӯз дар шакли захирасозии узвҳо таҳқиқ мешавад, дар таълимоти Сино бо тавсияи “нигоҳдории муҳити модарии узвҳо” баён ёфтааст.

Осори Абӯалӣ ибни Сино қариб 600 сол дар донишгоҳҳои Аврупо таълим дода мешуд. Дар асрҳои миёна, тибби Исломӣ ва махсусан осори Сино, ба донишмандони масеҳӣ ва яҳудии он замон таъсири бузург расонд. Тарҷумаи лотинии “Қонун дар тиб” (Canon medicinae) дар донишгоҳҳои Салерно, Монпелйе, Болония ва дигар марказҳои таълимӣ ҳамчун китобҳои асосӣ истифода мешуд.

Назарияи Сино дар бораи сохт ва фаъолияти узвҳо, усули ташхис ва муолиҷа, таъсири муҳити зист ба организми инсон, то ҳол дар пажӯҳишҳои муосири трансплантология мавриди баррасӣ қарор дорад. Ба ин васила, метавон гуфт, ки пайванди илмию таърихӣ байни мероси Сино ва дастовардҳои муосир устувор ва воқеист.

Сино ҷаҳонро як низоми мукаммал ва пуртавозун медонист. Ӯ бар он буд, ки саломатӣ натиҷаи тавозуни унсурҳо ва нерӯҳои табиист. Вақте ки яке аз узвҳо аз ин тавозун берун меравад, бадан ба беморӣ гирифтор мешавад ва табиб вазифадор аст, ки ин тавозунро барқарор кунад.

Дар ин замина, пайвандсозии узв як василаи барқарорсозии тавозуни аз дастрафта мебошад. Аммо Сино ҳамеша табобатро бо эҳтиром ба инсон ва нафси ӯ мебинед. Ӯ инсонро на танҳо як ҷисми биологӣ, балки як ҳастии рӯҳонӣ ва ахлоқӣ мешуморид. Аз ин рӯ, ҳар амалиёти тиббӣ бояд бо риояи қоидаҳои ахлоқӣ анҷом ёбад — ки ин ба масъалаи пайвандсозии узв низ пурра дахл дорад.

Имрӯз, тиб дар остонаи як ҷаҳиши нави илмӣ қарор дорад — тибби регенеративӣ, таҳияи узвҳои сунъӣ тавассути чопи 3D, истифодаи ҳуҷайраҳои бунёдӣ ва технологияи геном. Аммо ин пешрафтҳо агар бо ахлоқ, фалсафа ва ҷаҳонбинии инсонӣ ҳамоҳанг набошанд, метавонанд ба мушкилоти нав ва зиддиятҳои иҷтимоӣ оварда расонанд.

Дар ин маврид, мероси Сино метавонад чун як сутуни устувори ахлоқӣ ва илмӣ хизмат кунад. Омезиши ақлу таҷрибаи Сино бо технологияи муосир метавонад як модели нав ва мукаммали тибби инсонгароро ба вуҷуд оварад, ки дар он ҳам дониш ва ҳам инсондӯстӣ баробар аҳамият доранд.

Абӯалӣ ибни Сино бо осори худ на танҳо як марҳилаи таърихии илмро шакл додааст, балки заминаҳои муҳими фалсафӣ, ахлоқӣ ва методологиро барои рушди тибби муосир, аз ҷумла трансплантология, ба вуҷуд овардааст. Гарчанде ки пайвандсозии узв дар шакли имрӯзааш дар замони Сино вуҷуд надошт, вале ғояҳо, усулҳо ва ахлоқи тиббии ӯ то имрӯз ҳамоҳанг ва муносиб бо равандҳои муосири ивази узв боқӣ мондаанд.

Кафедраи ҷарроҳии инноватионӣ ва трансплантология МДТ “ДДТТ ба номи Абуалӣ ибни Сино”